Gereedschapskist verdichten - Erfgoedinclusieve verdichtingsstrategieën

Introductie

Hoe kan het toevoegen van woningen samengaan met behoud en versterking van de kernkwaliteiten van het gebied? Het kiezen van de juiste verdichtingsstrategie is, zeker in gebieden met erfgoedwaarde, maatwerk. Kan voortgebouwd worden op ontwerpprincipes uit het verleden? Waar kunnen bestaande gebouwen beter benut worden door middel van transformatie, optoppen, aanplakken of splitsen? Waar kies je, bij herstructurering van gebieden, voor behoud en waar voor sloop/ nieuwbouw? In dit artikel delen we instrumenten waarmee deze vragen beantwoord kunnen worden.

Dit artikel maakt deel uit van de Gereedschapskist Verdichten.
Voor vier verschillende onderwerpen worden instrumenten, publicaties en praktijkvoorbeelden gedeeld die helpen om tot een erfgoedinclusief resultaat te komen in drie typen gebieden: naoorlogse wijken, beschermde stads- en dorpsgezichten en dorpen met rijksmonumenten en/of grenzend aan bijzondere cultuurlandschappen.

Algemene kennis en instrumenten

Verdichten in gebieden met erfgoedwaarde

In gebieden met erfgoedwaarde waar verdichtingsopgaven spelen, vormen kernkwaliteiten een belangrijk ingrediënt voor het planproces. Transformatiekaders helpen partijen die betrokken zijn bij ruimtelijke opgaven om erfgoed vroegtijdig mee te nemen in het transformatieproces en om samen te werken. De publicatie "Transformeren met cultureel erfgoed. Handreiking voor het opstellen van transformatiekaders" geeft, middels een uniforme aanpak die voor iedere locatie een eigen invulling kan krijgen, inzicht in de wijze waarop een transformatiekader kan worden opgesteld.

Publicatie RCE- https://www.cultureelerfgoed.nl/documenten/2022/01/01/transformeren-met-cultureel-erfgoed-handreiking-[transformatiekaders Transformeren met cultureel erfgoed. Handreiking voor het opstellen van transformatiekaders]
Kennisbankartikel RCE - Verdichten - Integraal ontwerpen met transformatiekaders

Kwalitatieve aanpak van de woningbouwopgave

Bij de woningbouwopgave ligt het accent op aantallen en tempo. Maar hoe zorgen we ervoor dat we ook bouwen met kwaliteit, zodat niet alleen woningen maar ook kwaliteit wordt toegevoegd? Onderstaand werkschrift zoomt in op vijf onderwerpen: identiteit, fabrieksmatig bouwen, anders wonen, water en bodem sturend en kwaliteitsafspraken. Het biedt handvatten en inspiratie voor een kwalitatieve (en erfgoedinclusieve) aanpak van de woningbouwopgave.

Website Libau - De kwalitatieve aanpak van de woningbouwopgave

Behoud of sloop-nieuwbouw?

Kies je bij verdichting voor het renoveren van de bestaande bebouwing of voor sloop-nieuwbouw? In dit essay wordt aan de hand van een aantal case studies inzichtelijk gemaakt dat de keuze voor renoveren van de bestaande bebouwing gunstiger is als je de CO2-uitstoot tijdens de gehele levenscyclus van een gebouw meeneemt in de berekeningen. Het essay biedt uitleg over de levenscyclus van woongebouwen, financiële kosten, CO2-uitstoot en de kwaliteit van bestaande bouw en nieuwbouw in de tijd.

Kennisbankartikel RCE - Behoud of sloop als duurzame keuze
Publicatie Fred Feddes namens Mevrouw Meijer - Beter dan sloop; een duurzame toekomst met blijvende bebouwing

Voorbeelden van stedelijke verdichting

Het kennisartikel 'Erfgoed en ruimte - verstedelijking' gaat in op de rol van erfgoed in grote stedelijke herontwikkelingslocaties en bevat vele voorbeelden van herontwikkelde havengebieden, fabrieken, bedrijventerreinen, spoor- en tramlocaties en kantoren.

Kennisbankartikel RCE - Erfgoed en ruimte - verstedelijking

Effect van verdichten op erfgoedwaarden

Wat is het effect van verdichten op de cultuurhistorische waarden van een gebied en hoe ingrijpend is dit? Een effectrapportage is een hulpmiddel om tot een beoordeling van een ruimtelijke ontwikkelingen te komen. Het meest gangbaar is een Cultuurhistorische Effectrapportage (CHER) en voor werelderfgoed een Heritage Impact Assessment (HIA). Beiden volgen de stappen als beschreven op onderstaande RCE website. Voor hoogbouw in/ nabij gebieden met erfgoedwaarde kunnen de effecten op de cultuurhistorische waarden in een Hoogbouw Effectrapportage (HER) worden meegenomen.

Website RCE - Heritage Impact Assessment (HIA)

Naoorlogse gebieden

Aanpak erfgoedinclusieve verdichtingsstudie

Naar aanleiding van de handreiking 'Woonwijken van de toekomst, vormgeven aan de naoorlogse wijken in transitie' (Mooi NL) heeft de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) bureau Urhahn Stedenbouw & Strategie gevraagd om de methodiek van de HER-cirkel toe te passen in de naoorlogse wijk Buytenwegh in Zoetermeer, met daarbij extra aandacht voor het erfgoedbelang en de verdichtingsopgave. Dit leidde tot een erfgoedinclusieve verdichtingsstudie. Het kennisbankartikel beschrijft samenvattend de manier waarop de handreiking is toegepast in de praktijk.

Kennisbankartikel RCE - Verdichtingsstudie Naoorlogse wijken
Publicatie Mooi NL - Handreiking Woonwijken van de toekomst: vormgeven aan de naoorlogse wijken in transitie (Casus Zoetermeer Buytenwegh: pag. 100-107)

Hoe verdichten met behoud van kernkwaliteiten?

De wederopbouwgebieden worden gezien als kansrijke gebieden voor verdichting. In veel van deze gebieden komen diverse opgaven samen (o.a. woonopgave, leefbaarheid, verduurzaming). Deze publicatie geeft aanbevelingen en laat zien hoe de bestaande kwaliteiten hierbij kunnen worden benut bij transformatieopgaven. Actuele thema’s komen aan de orde, zoals de verduurzaming van de bestaande woningvoorraad, het belang van groen en voorzieningen (o.a. scholen, winkels, zorg).

Publicatie RCE - Wederopbouw, een kansrijke erfenis. Handreiking bij transformatieopgaven
Publicatie RCE - De typologie van de vroeg-naoorlogse woonwijken

Optoppen, aanplakken, vervangen en toevoegen nieuwbouw

In deze publicatie zijn dertien voorbeeldprojecten van erfgoedinclusief verdichten in naoorlogse gebieden uitgelicht. Er wordt onderscheid gemaakt tussen vier typen verdichtingsstrategieën: optoppen, aanplakken, vervangende nieuwbouw en toevoegen nieuwbouw ter plaatse van onbebouwde ruimte.

Publicatie RCE - Erfgoedinclusief verdichten in naoorlogse wijken

Verdichtingskansen in groeikernen?

Het boekje van New Town Institute geeft inzicht in de vele mogelijkheden die de Nederlandse ‘New Towns’ (groeikernen) bieden voor de huidige urgente stedelijke opgaven, zoals 'niet uitbreiden, maar inbreiden', 'diversificatie van de woningvoorraad' en 'transformatie op basis van bestaande kwaliteiten'.

Publicatie New Town Institute - Een onvoltooid project, 15 kansen voor groeikernen

Beschermde stads- en dorpsgezichten

Voorbeeldprojecten verdichten in beschermde gezichten

Deze publicatie toont twaalf recente voorbeeldprojecten van erfgoedinclusief verdichten in beschermde stadsgezichten. De voorbeeldprojecten betreffen vier typen verdichtingsstrategieën die in beschermde stadsgezichten veel voorkomen: transformatie, inbreiding, optopping en vervangende nieuwbouw.

Publicatie RCE - Erfgoedinclusief verdichten in beschermde stadsgezichten

Erfgoedinclusief toevoegen van hoogbouw

Aanbevelingen voor de stedenbouwkundige inpassing en het proces van erfgoedinclusieve hoogbouw in/nabij beschermde stads- en dorpsgezichten.

Publicatie RCE - Volgt binnenkort.

Dorpen met monumenten en/of grenzend aan bijzondere cultuurlandschappen

Voorbeeldprojecten verdichten in/om dorpen

In deze publicatie zijn voorbeeldprojecten van erfgoedinclusief verdichten in dorpen met monumenten en/of grenzend aan bijzondere cultuurlandschappen uitgelicht. Er wordt onderscheid gemaakt tussen verschillende verdichtingsstrategieën.

Publicatie RCE - volgt binnenkort

Dorpseigen verdichten en uitbreiden

De laatste jaren is op verscheidene plaatsen in Nederland ervaring opgedaan met dorpseigen uitbreiden. Dit is een vorm van uitbreiden die de bestaande dorpsidentiteit respecteert en versterkt. Door heel Nederland zijn hiervoor handreikingen ontwikkeld.

Website Libau - Ontwerpleidraad, Groninger dorpsbebouwing
Website KAW - Ruimte zat in Drentse dorpen
Website Noordpeil - Nieuwe kijk op oude dorpen in Zuidwest Friesland
Website Bosch Slabbers - Dorps DNA Noord-Holland
Website gemeente Noordoostpolder - De Noordoostpolderstad Emmeloord, DNA van een stad als bouwsteen voor de toekomst
Website provincie Utrecht - Dorps verdichten
Website gemeente Apeldoorn - Klein Apeldoorns dorpen kookboek
Website RCE - Dorp +, handreiking dorpseigen uitbreiden

Verdichten van boerderijlinten

Boerderijlinten zijn kwetsbaar door de veranderende verhouding tussen landschap en bebouwing en behoefte aan extra woningen. In Zuid-Holland zijn veel boerderijlinten en andere vormen van lintbebouwing. Deze handreiking biedt beleidsmakers en -medewerkers kennis en tools om veranderingen in het boerderijlint verantwoord te begeleiden en in beleid vast te leggen.

Website Erfgoedhuis Zuid-Holland - Handreiking boerderijlinten

Gebiedsgerichte dorpsverdichtingsstrategie

Een gebiedsgerichte dorpsverdichtingsstrategie voor de dorpen in het gebied ten oosten van Tilburg (de Oostflank) in de gemeente Oisterwijk. Met een integrale aanpak worden alle lagen van het gebied meegenomen en wordt per dorpskern een koers bepaald.