Gevaarlijke stoffen in collecties - kwik

Introductie

In museale collecties en historische huizen zijn veel voorbeelden te vinden van voorwerpen waar kwik in zit. Denk aan spiegels, vilten hoeden en thermometers. Maar ook in schakelaars, relais en thermostaten kan kwik voorkomen. De voorwerpen waar dit soort onderdelen in zitten vind je bijvoorbeeld in technische en wetenschappelijke collecties. Onder het erfgoed van de zorg bevinden zich medische apparaten met kwik en ook in farmaceutische collecties komt kwik voor, bijvoorbeeld in kwiktabletten.

Zoals bij zoveel gevaarlijke stoffen is kwik een tijd lang gezien als een wondermiddel, als hét medicijn tegen syfilis en als effectief bestrijdingsmiddel tegen schimmel en insecten. Omdat kwik behoort tot de zware metalen en zeer giftig is, zijn de productie, handel en het gebruik van kwikhoudende producten langzamerhand steeds verder aan banden gelegd, en veel kwikhoudende producten zijn inmiddels dan ook volledig verboden. Het gebruik en de handel van kwik voor onderzoek, laboratoria of bepaalde industriële processen is alleen in uitzonderingsgevallen toegestaan.

In oudere collecties en verzamelingen vind je kwik wel nog regelmatig en daarom is het belangrijk te weten in wat voor voorwerpen kwik precies te vinden is, hoe je ermee omgaat en wat je moet doen als kwik vrijkomt. In dit artikel wordt daar dieper op ingegaan.

Stuk gesteente met roodoranje kristallen. — Afb.6 Stuk cinnaber, het meest voorkomende kwikerts.

Wat is kwik

Kwik is een zwaar metaal, zilverwit van kleur, dat bij kamertemperatuur vloeibaar is en heel langzaam verdampt (afb.1). Het weegt bijna veertien keer zoveel als water, waardoor het bijvoorbeeld makkelijk door allerlei soorten vloerbedekking heen zakt en zelfs door verschillende soorten hout.

Kwik is afkomstig uit kwikerts en komt in vijf mineralen voor in de natuur:

Cinnaber (HgS)
Kalomel (Hg₂Cl₂)
Coloradoiet (HgTe)
Montroydiet (HgO)
Tiemanniet (HgSe)

Het symbool Hg voor het scheikundig element kwik in het periodiek systeem komt van het Latijnse woord hydrargyrus dat vertaalt als “waterachtig zilver”. Het Nederlandse woord kwik is een afkorting van kwikzilver (“levendig zilver”). Kwik is cohesief (geneigd zich te verbinden met andere stoffen) en adhesief (geneigd vast te plakken) en lijkt uit zichzelf te bewegen, vandaar de vergelijking met zilver dat lijkt te leven.

De alchemisten van vroeger koppelden de destijds bekende elementen aan hemellichamen. Voor kwik was dat de planeet Mercurius, waar het Engelse woord mercury nog naar verwijst.

Kwik zet uit en krimpt onder invloed van de luchtdruk en de temperatuur. Daarom werd vloeibaar kwik vroeger veel toegepast in barometers en thermometers. Kwik is een zeer goede geleider van elektriciteit, maar een slechte warmtegeleider. Kwik vormt gemakkelijk legeringen met andere metalen. Amalgaam is de naam van metaallegeringen op basis van kwik. Bekend is bijvoorbeeld het tandheelkundig amalgaam van kwik, zilver, tin en koper, gebruikt voor vullingen, en pas sinds 1 januari 2025 verboden in de gehele Europese Unie.

Er kan onderscheid worden gemaakt tussen metallisch kwik, organische kwikverbindingen en anorganische kwikverbindingen. Metallisch kwik is de meest elementaire vorm van kwik, zoals gebruikt in thermometers. Dit is geen “stapelgif” (het stapelt zich niet op in het lichaam), en wordt prima afgebroken door het menselijk lichaam. Methylkwik ([CH₃Hg]⁺) is een organische kwikverbinding (die bijvoorbeeld voorkomt in vis) en deze vorm is het meest giftig. Dit is namelijk wel een stapelgif dat zeer slecht wordt afgebroken door het menselijk lichaam. Kwikchloride (HgCl₂) is een voorbeeld van een anorganische verbinding.

Kwikzouten zijn verbindingen waarin kwik (Hg) als een zoutatoom voorkomt, meestal in een oxidatietoestand van +2. Ze zijn berucht om hun reactiviteit en giftigheid, en worden voornamelijk gebruikt in laboratoriumomgevingen voor analytische chemie, redoxreacties, en als tussenproduct in syntheseprocessen. Een voorbeeld van kwikzout is kwik(II)sulfaat.

Kwikchloride, ook bekend als kwik(II)chloride of bichloride van kwik, is een chemische verbinding met de formule HgCl₂. Het is een corrosief sublimaat en een zeer giftige stof die bij kamertemperatuur enigszins, en bij 100 graden Celsius aanzienlijk vervliegt. Het is een corrosieve stof die historisch gebruikt werd als antisepticum en desinfectiemiddel, en het wordt nog steeds gebruikt als laboratoriumreagens.

Kwikoxide is een verbinding van kwik en zuurstof. Er zijn twee hoofdvormen: kwik(I)oxide (HgO) en kwik(II)oxide (Hg₂O). Kwik(II)oxide is een bekendere verbinding en komt voor als een rode of oranje vaste stof. In de geschiedenis van de scheikunde neemt kwik(II)oxide een speciale plaats in. De verbinding kan relatief makkelijk gevormd worden door kwik aan de lucht te verwarmen. Vervolgens leidt verhitten van de vaste stof tot het ontleden van de verbinding in zijn elementen. Kwik(I)oxide is minder stabiel en wordt vaak gezien als een mengsel van metallisch kwik en kwik(II)oxide.

Analyse van kwik

Vloeibaar kwik kan gemakkelijk te detecteren zijn omdat het reflecterend is, kleine bolletjes vormt en de aanwezigheid daarom visueel kan worden vastgesteld. De bolletjes zijn soms echter kleiner dan 70 micron en daardoor niet met het blote oog waarneembaar. Een zaklantaarn kan helpen om kleine hoeveelheden kwik op te sporen, omdat het licht wordt weerkaatst. Ledverlichting doet door zijn rechte lichtbundel de bolletjes oplichten als kerstballetjes.

De aanwezigheid van vaste kwikverbindingen is veel moeilijker vast te stellen en vereist chemische of elektronische detectietechnieken.

Röntgenfluorescentie (XRF) kan bijvoorbeeld worden gebruikt om de aanwezigheid van kwik in (metalen) voorwerpen of als verontreiniging op metalen voorwerpen vast te stellen. Daarnaast zijn elektronische apparaten beschikbaar om werkruimtes op kwikdamp te controleren.

De zogenaamde kwikdampmeter of Mercury Vapour Indicator is een draagbaar meetinstrument dat aangeeft wat de concentratie kwikdamp in de lucht is (afb.2). Ook bij zeer kleine bolletjes kwik die niet visueel te detecteren zijn, is dit apparaat onontbeerlijk. Het interpreteren van het meetapparaat vraagt echter om kennis en ervaring, en kan het beste door iemand met die specifieke expertise uitgevoerd worden. Daarom is het belangrijk bij een kwiklekkage, of bij het vermoeden dat er kwikdamp is vrijgekomen, direct een specialist in te schakelen.

Waar vind je kwik in collecties en gebouwen

Kwik komt voor in de volgende soorten collecties en voorwerpen:

Technische en wetenschappelijke collecties

In dit soort collecties kom je vaak meetinstrumenten tegen waarin kwik is verwerkt, bijvoorbeeld:

Thermometers (afb.3): moderne thermometers zijn te herkennen aan de rode vloeistof die de temperatuur aangeeft. Dit is alcohol met een rode kleurstof.
Barometers en baroscopen
Hygrometers
Manometers (afb.4)
Aerometers
Schietloodjes (afb.5)

Bovendien bevinden zich in dit soort collecties vaak elektrische apparaten die kwikschakelaars kunnen bevatten, soms in kunststof/rubberen behuizing die met de tijd degradeert, bijvoorbeeld:

Kwikbooggelijkrichter; dit is een historisch type elektrisch apparaat dat wisselstroom omzet in gelijkstroom (uitgevonden in 1902 en gebruikt tot in de jaren zeventig van de twintigste eeuw)

Ook in batterijen kan zich kwik bevinden. knoopcellen en zware batterijen van decennia terug bevatten vaak kleine hoeveelheden kwik.

Medische, tandheelkundige en farmaceutische collecties

Bloeddrukmeters
Urometers/urimeters
Hemometers
Hemocytometers
Kymograaf
Kwikinjectoren
Kwiktabletten
Kwikzalfjes

Ook in huis- en reisapotheken is kwik terug te vinden. Kwik werd gebruikt als middel tegen syfilis, parasieten en luizen.

Tijdwaarneming en navigatie

Kwikkompassen: gebruik van kwik om de naald te dempen of stabiliseren
Precisieklokken: gebruik van kwik in sommige oude slingerklokken als temperatuurcompensatiegewicht. Dit komt met name voor bij hoogwaardige pendules en regulateurs die zijn gebouwd tussen circa 1890 en 1955.

Natuurhistorische collecties

Taxidermie: kwik gebruikt als biocide
Gesteenten en mineralen: bijvoorbeeld cinnaber (afb.6), zie ook de vijf gesteenten die hierboven zijn genoemd.
Herbaria: in een aantal institutionele herbariumcollecties werd in het verleden kwik(II)chloride toegepast (het zogenaamde sublimeren) om aantasting door insecten te voorkomen (afb.7), naast stoffen als pentachloorphenol (PCP) en naftaleen. Niet alleen het plantmateriaal zelf, ook het vel papier waarop de plant is gemonteerd en de omslag is behandeld. Door de afgifte van kwikdamp is de omgeving (de dozen waarin de herbariumvellen zich bevinden) ook vervuild. De kwikdamp hoopt zich op in de opslagmiddelen en komt bij opening hiervan vrij, maar hoopt zich na sluiting weer snel op. Ook onbehandelde voorwerpen geplaatst in met kwik vervuilde dozen of nieuwe dozen met behandelde vellen worden snel besmet met kwik. Verder vormen afvallende plantendeeltjes gemengd met stof en residuen (kruim) een groot risico.
Vloeistofpreparaten: kwikhoudende kleurstoffen zijn soms toegevoegd.

Etnografische collecties

Bij vooral organische materialen kan kwik zijn gebruikt als pesticide.

Historische interieurs

Muurverven: fenylkwikacetaat werd in het verleden gebruikt als conserveermiddel in verf.
Spiegels (kwik-tin-amalgaam): In 1886 werd de productie van kwikspiegels verboden vanwege de toxiciteit. Maar het procedé, waarbij kwik op dun gepolijst tinfolie werd aangebracht, en achter glas werd geperst, werd al vanaf de 16de eeuw gehanteerd. Deze verbinding tussen kwik en tin is echter instabiel. In de meeste gevallen zijn oude kwikspiegels aangetast door corrosie, verdamping en migratie van kwik en het daarmee gepaard gaande wegvallen van de hechting. Er vormen zich hiaten en er ontstaan donkere verkleuringen, waardoor de spiegel tenslotte "blindslaat". Doordat de hechting is weggevallen lekt kwik uit de spiegel, ook omdat kwik relatief zwaar is en door de zwaartekracht naar beneden wordt getrokken. Sinds het midden van de 19de eeuw bestaan er ook spiegels met zilver i.p.v. kwik. Het verschil tussen die twee zijn subtiele verschillen in kleur (blauwig bij kwik, gelig bij zilver), reflectie en glinstering wanneer je ze naast elkaar bekijkt. Het is echter heel lastig om dit echt goed te zien. Met zekerheid kun je een kwikspiegel echter alleen identificeren met behulp van XRF-analyse (röntgenfluorescentie) aan de achterzijde. Als de achterzijde bereikbaar is, dan hebben zilverspiegels meestal een gelakte achtkant om het zilver te beschermen. Kwikspiegels zien er vaak wat viezig grijs uit.

Verlichting

Bepaalde gasontladingslampen bevatten kwik. De lichtproductie is gebaseerd op ontlading in kwikdamp. De kwikdamp voorziet in efficiënte UV-productie en stabiele elektrische ontlading, en zorgt voor lichtopwekking via fluorescentie. Kwik komt voor in gasontladingslampen die uv-licht produceren of hoge lichtopbrengst vereisen, zoals:

TL-lampen
Spaarlampen
Kwikdamplampen
Metaalhalogenidelampen
UV-lampen
Sommige spectroscopielampen

In TL-lampen en spaarlampen zit een heel klein beetje kwik in de vorm van poeder. Daarom zijn er bij breuk geen kwikdruppels te zien. Bij het opruimen moet je er echter wel van uitgaan dat de resten van de lamp besmet zijn. Je moet het glas en het poeder dus altijd voorzichtig opruimen. Let op: een spaarlamp is niet hetzelfde als een ledlamp. In ledlampen zit geen kwik. Ze zien er soms aan de buitenkant vrijwel hetzelfde uit. Wil je weten of je een spaarlamp of een ledlamp hebt? Een spaarlamp bestaat eigenlijk uit een opgevouwen Tl-buisje. Als je de lamp tegen het licht houdt, zie je de Tl-buisjes in de lamp zitten. Een ledlamp heeft dat niet.

Kunst en kunstenaarsmaterialen

Pigmenten in verf en lak: een bekend pigment is vermiljoen (afb.8), gemaakt van cinnaber), wat een knalrode verf tot stand brengt.
Schildersdoeken: kwik werd gebruikt als schimmelwerend middel.

19de-eeuwse fotografie

Daguerreotypie: om een daguerreotypie te maken, werd een met metallisch zilver bedekte koperen plaat behandeld met jodiumdamp waardoor lichtgevoelig zilverjodide ontstaat. Blootstelling aan licht reduceerde de zilverionen. De platen werden vervolgens ontwikkeld met kwikdamp; het kwik verbond zich met zilver tot een melkachtig wit amalgaam. Het melkachtig witte amalgaam van zilver en kwik creëerde een zichtbaar contrast met de donkere koperen plaat. De beelden werden gefixeerd door de zilverionen weg te spoelen met een oplossing van keukenzout, gevolgd door heet gedestilleerd water. Het positieve beeld ontstond direct na blootstelling van de geprepareerde plaat aan licht.
Collodion: kwik(II)chloride werd in de 19e eeuw bovendien gebruikt als een fotografische intensiveerder om positieve beelden in het collodionproces te verkrijgen. Kwik(II)chloride zorgde ervoor dat het beeld witter en dikker werd, waardoor de opaciteit (ondoorlaatbaarheid) van de schaduwen toenam en een illusie van een positief beeld werd gecreëerd.
Bleek- en versterkingsbaden: hiervoor werd kwik(II)cyanide gebruikt. De kwik- en cyanide-ionen reageerden met het metallische zilver in de filmemulsie. Hierdoor zette zich een zwaardere kwik-zilververbinding af op het beeld, wat de dichtheid (het contrast) van het negatief aanzienlijk verhoogde.

Modeaccessoires

Hoeden (afb.9): “Mad as a hatter” verwijst tegenwoordig naar iemand die zich krankzinnig gedraagt. In de geneeskunde duidt het op een van de verschijnselen van het anticholinergisch syndroom. De term komt uit de 18de en 19de eeuw toen hoedenmakers bij de verwerking van vilt werden blootgesteld aan kwikdampen. Dit kwam door het zogenaamde carotteren, waarbij kwiknitraat werd gebruik bij het vervilten van konijnenbont (waardoor het oranjerood van kleur werd, vandaar de naam carotteren). Dit leidde tot kwikstapeling in het lichaam en een variatie aan symptomen zoals tremoren (“hatter’s shakes”), spraakproblemen, emotionele instabiliteit en hallucinaties. Op de lange termijn leidde dit zelfs tot persoonlijkheidsveranderingen, geheugenverlies, dementie en delier.

Boeken en archieven

Kwikchloride kan gebruikt zijn als biocide, en kwikresten zijn bij tests aangetroffen. Hiernaar moet nog meer onderzoek worden gedaan.

Blootstelling

De gevaren van kwik zijn goed bekend en uitgebreid gedocumenteerd. Kwik is een zogenaamd neurotoxine, een gifstof die de werking van het zenuwstelsel negatief beïnvloedt. Het kan door het lichaam worden opgenomen door contact met de huid, inname, of inademing van kwikdamp. Anorganisch kwik kan zich in het lichaam ophopen in de nieren en hersenen, met als gevolg mentale en fysieke klachten. Het komt bijna nooit voor dat gemorst kwik direct gezondheidsklachten veroorzaakt. Maar wanneer je veel, of voor langere tijd, kwikdamp inademt, dan kun je heel ziek worden. Bij langdurige blootstelling aan kwikdamp treedt schade op aan het centraal zenuwstelsel, wat problemen oplevert met concentratievermogen, geheugen en oog-handcoördinatie. Daarmee is het inademen van kwik het meest zorgelijk.

De grenswaarden voor kwikconcentraties in de lucht zijn erg streng. De eerste chronische effecten op het zenuwstelsel zijn geconstateerd bij concentraties van 25-30 µg/m³. Kwik in de werkomgeving mag daarom niet meer bedragen dan 20 µg/m³, gemeten over een 8-urige werkdag. Acute effecten van kwik treden pas op bij concentraties die een factor 100-1000 hoger zijn. Een kwikdruppel zal in een goed geventileerde ruimte geen overschrijding van de grenswaarde van 20 µg/m³ geven. Dat maakt ventilatie heel belangrijk.

Vloeibaar kwik in oude voorwerpen is vaak geoxideerd en vervuild, waardoor het nog gevaarlijker wordt. Deze kwikverbindingen kunnen gemakkelijk in het lichaam terechtkomen. Zelfs heel kleine hoeveelheden die gedurende langere tijd door het lichaam worden geabsorbeerd kunnen voor chronische gezondheidsklachten zorgen.

De volgende gezondheidsklachten zijn bekend na (langdurig) contact met kwik:

spiersamentrekkingen; beven of trillen
prikkelbaarheid
slechte concentratie en moeite om dingen te onthouden
rode verkleuring en schilfering van de huid in het gezicht of van handen en voeten
jeuk of pijn aan vingers en tenen
ontstoken tandvlees

Kinderen zijn extra gevoelig omdat het zenuwstelsel nog in ontwikkeling is. Ook is het belangrijk dat zwangere vrouwen, of vrouwen die zwanger willen worden, niet met kwik in aanraking komen.

Wet- en regelgeving

Kwik valt onder de zogenaamde ZZS: de Zeer Zorgwekkende Stoffen, die schadelijk zijn voor mens en milieu. ZZS hebben 5 kenmerken:

Kankerverwekkend;
Niet of zeer moeilijk afbreekbaar;
Giftig bij lage concentraties;
Hopen zich op in het milieu en in levende wezens;
Beschadigen het DNA, waardoor ze erfelijke veranderingen kunnen veroorzaken.

De wetgeving rondom de ZZS is primair vastgelegd in het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal) en de Europese REACH-verordening. De Omgevingswet bundelt en vereenvoudigt sinds 1 januari 2024 de regels voor de fysieke leefomgeving, zoals bouwen, milieu en water. Drie belangrijke doelen hiervan zijn minder regels, snellere besluitvorming en een veilige leefomgeving. De Omgevingswet en onderliggende besluiten stellen daarom regels aan ZZS die kunnen vrijkomen bij bedrijfsmatige activiteiten.

Strengere wet- en regelgeving specifiek met betrekking tot kwik is daarnaast tot stand gekomen naar aanleiding van het verdrag van Minamata. Dit is een wereldwijd, juridisch bindend milieuverdrag uit 2013 dat mens en milieu beschermt tegen de uitstoot van kwik en kwikverbindingen. Het beheerst de gehele levenscyclus van het giftige metaal: van mijnbouw en het gebruik in producten tot de afvalverwerking. Het verdrag is vernoemd naar de Japanse stad Minamata, waar in de jaren '50 en '60 duizenden mensen ernstig ziek werden door het eten van vis die zwaar besmet was met kwik uit industrieel afval (de 'Minamataziekte'). Het verdrag is in 2013 aangenomen onder de vlag van het Milieuprogramma van de Verenigde Naties (UNEP) en trad op 16 augustus 2017 in werking.

Sindsdien hebben meer dan 160 partijen, waaronder de Europese Unie en haar lidstaten, zich hieraan gecommitteerd. De Europese Kwikverordening uit 2017 (Verordening (EU) 2017/852) is het wetgevingsinstrument dat het wereldwijde Minamata-verdrag in de EU handhaaft en bijdraagt aan de uiteindelijke EU-doelstelling om het gebruik, de productie en de export van kwik en kwikhoudende producten te beperken en geleidelijk af te schaffen, zoals uiteengezet in de EU-strategie voor kwik.

Sinds 31 december 2020 is voor de meeste kwikhoudende producten de productie, invoer en uitvoer verboden. Voor diverse soorten kwikhoudende verlichting geldt dit verbod al sinds 31 december 2018. Alleen in een beperkt aantal specifieke situaties zijn uitzonderingen toegestaan.

Hieronder staat een beknopt overzicht van de betreffende producten en de ingangsdatum van het verbod:

Productcategorie	Verbod vanaf
Batterijen en accu's met meer dan 0,0005 gewichtsprocent kwik	31 december 2020
Schakelaars en relais (met enkele uitzonderingen voor zeer specifieke meet- en regelapparatuur)	31 december 2020
Compacte fluorescentielampen (CFL) voor algemene verlichting boven de toegestane kwikgrens	31 december 2018
Lineaire fluorescentielampen (LFL) voor algemene verlichting boven de toegestane kwikgrens	31 december 2018
Hogedruk-kwikdamplampen (HPMV) voor algemene verlichting	31 december 2018
CCFL- en EEFL-lampen voor elektronische beeldschermen boven de toegestane kwikgrens	31 december 2018
Cosmetica die kwik of kwikverbindingen bevatten (met uitzondering van enkele specifiek toegestane toepassingen)	31 december 2020
Pesticiden, biociden en topische antiseptica die kwik bevatten	31 december 2020
Niet-elektronische meetinstrumenten, zoals barometers, thermometers, manometers en bloeddrukmeters ^[1]	31 december 2020

Er zijn uitzonderingen. Het verbod geldt niet voor:

Producten die noodzakelijk zijn voor civiele bescherming of militaire toepassingen.
Producten die worden gebruikt voor onderzoek, kalibratie van instrumenten of als referentiestandaard.
Producten die zich onder een douaneregeling of in tijdelijke opslag bevinden.
Producten die minimaal 100 jaar oud zijn.
Producten afkomstig uit een EU- of EER-land die niet bestemd zijn om in Nederland op de markt te worden gebracht.
Bepaalde historische of zeer specialistische meetinstrumenten waarvoor geen kwikvrij alternatief beschikbaar is.
Producten die het milieu ten goede komen omdat ze minder milieuvriendelijke producten vervangen (bijvoorbeeld in de handel verkrijgbare spaarlampen).

Voor musea, bibliotheken en archieven

Bovenstaande wet- en regelgeving heeft met name direct invloed op producenten en andere commerciële partijen. Voor collectie beherende organisaties (in den brede) is vooral de Arbowet (Arbeidsomstandighedenwet) van toepassing. Daarnaast is de milieuwetgeving van belang als het gaat om het afvoeren van kwik en kwikhoudende producten.

Het belangrijkst in het Arbeidsomstandighedenbesluit is in deze context hoofdstuk 4. Dit hoofdstuk gaat over de omgang met gevaarlijke stoffen. Hierin staat ook de arbeidshygiënische strategie of STOP-strategie vermeld (artikel 4.4) die de richtlijnen geeft voor de maatregelen die genomen moeten en kunnen worden wanneer er sprake is van gevaarlijke stoffen:

S(ubstitutie): Voor zover dit redelijkerwijs mogelijk is, worden gevaarlijke stoffen vervangen door stoffen waarbij de werknemers, gelet op de eigenschappen van die stoffen, de aard van de arbeid, de werkmethoden en de werkomstandigheden, niet of minder aan gevaar voor hun veiligheid of gezondheid worden blootgesteld.
T(echnische maatregelen): Indien vervanging redelijkerwijs niet mogelijk is, of indien er nog een gevaar voor de veiligheid of gezondheid van de werknemers resteert, worden zodanige technische maatregelen, werkprocessen, uitrustingen en materialen toegepast, dat het vrijkomen van gevaarlijke stoffen is voorkomen of zodanig is beperkt, dat gevaar voor de veiligheid of de gezondheid van de werknemers is voorkomen of zoveel mogelijk verminderd.
O(rganisatorische maatregelen): Voor zover de maatregelen, genoemd in bovenstaande punten, redelijkerwijs niet mogelijk zijn of het gevaar voor de veiligheid of de gezondheid niet volledig wegnemen, worden collectieve beschermingsmaatregelen bij de bron of organisatorische maatregelen getroffen, zodanig dat gevaar voor de veiligheid of de gezondheid wordt voorkomen.
P(ersoonlijke beschermingsmiddelen): Voor zover de maatregelen, zoals genoemd in bovenstaande punten, redelijkerwijs niet mogelijk zijn of het gevaar voor de veiligheid of de gezondheid niet volledig wegnemen, worden geschikte persoonlijke beschermingsmiddelen ter beschikking gesteld. De duur van het dragen van de persoonlijke beschermingsmiddelen wordt voor ieder van de werknemers tot het strikt noodzakelijke beperkt.

Omgang met voorwerpen die kwik bevatten

De beste bronnen van informatie voor de omgang met gevaarlijke stoffen vind je in safety data sheets (veiligheidsinformatiebladen). Deze worden alleen meegeleverd met chemische producten die direct als zodanig worden aangekocht (de zogenaamde "stoffen met eigenaar"). Kwik is echter vooral te vinden in oude objecten (en dan hebben we het over "stoffen zonder eigenaar"). Toch kan het nuttig zijn om bij bepaalde collecties te checken of er veiligheidsinformatiebladen online beschikbaar zijn die relevante informatie bevatten.

Op veiligheidsinformatiebladen vind je zogenaamde H-zinnen (“hazard statements” of gevarenaanduidingen) en P-zinnen (“precautionary statements” of veiligheidsaanbevelingen) die voor kwik gelden. De volgende H- en P-zinnen gelden voor zuiver metallisch kwik:

H330: Dodelijk bij inademing.
H360D: Kan het ongeboren kind schaden.
H372: Veroorzaakt schade aan organen (zenuwstelsel, nieren) bij langdurige of herhaalde blootstelling.
H410: Zeer giftig voor in het water levende organismen, met langdurige gevolgen.
P260: Stof/rook/gas/nevel/damp/spuitnevel niet inademen.
P264: Na het werken met dit product de handen grondig wassen.
P273: Voorkom lozing in het milieu.
P280: Beschermende handschoenen/beschermende kleding/oogbescherming/gelaatsbescherming dragen.
P284: [Bij ontoereikende ademhalingsbescherming] adembescherming dragen.
P301 + P310: NA INSLIKKING: onmiddellijk een antigifcentrum of een arts raadplegen.

Zorg, wanneer je weet dat je objecten met kwik in je collectie hebt, dat je dit meeneemt in de risico-inventarisatie en evaluatie en het bijbehorende plan van aanpak voor de omgang met de collectie. Hieronder volgen richtlijnen die kunnen worden meegenomen in dit plan van aanpak, en ook in de procedures die in de praktijk worden gehanteerd.

Registratie en labelling

Zorg dat in het collectieregistratiesysteem is opgenomen dat een voorwerp kwik bevat. Dit kan in het veld materiaal worden toegevoegd als kwik een onderdeel is van het voorwerp. Als het als pesticide is gebruikt in het verleden, voeg dan die informatie toe aan het veld toestand.

Naast de digitale registratie is het ook belangrijk dat bij het voorwerp zelf zichtbaar is dat er sprake is van een gevaarlijke stof. Hiervoor kan een aanduiding worden toegevoegd op een label dat bij het object ligt, of eraan is bevestigd. Daarvoor kunnen standaard aanduidingen worden gebruikt, zoals in de GHS (Globally Harmonized System). Voor kwik worden bij GHS-etikettering de volgende pictogrammen gebruikt: GHS06 (toxisch/giftig), GHS08 (schadelijk voor de gezondheid op de lange termijn) en GHS09 (milieugevaarlijk) (afb.10).

Hantering

Draag altijd nitril handschoenen bij het hanteren van objecten met gevaarlijke stoffen, en zorg in het geval van objecten met kwik voor een goed geventileerde ruimte. Vloeibaar kwik is zwaar en meestal bevindt het zich in een glazen omhulsel dat uiteraard breekbaar is. Daarom moeten objecten waarbij kwik in glas is toegepast met extra zorg worden gehanteerd. Wanneer een object zwaar is, kan het beter worden vervoerd op een intern transportmiddel dat zeer goed geveerd is, en waarbij het object wordt ondersteund om schrokken en trillingen zoveel mogelijk te voorkomen.

Kwik moet nooit zomaar worden verwijderd (of aangevuld) door museummedewerkers. Het verwijderen en afvoeren van kwik moet alleen worden uitgevoerd door gespecialiseerde bedrijven.

VOORBEELD Protocol omgang herbariumcollectie Naturalis Biodiversity Center

Bij Naturalis Biodiversity Center is een aanzienlijk deel van de herbariumcollectie in het verleden ontsmet met kwik(II)chloride. Herbariumvellen werden hierbij ondergedompeld in de vloeistof. Bij veel van deze preparaten wordt dit aangegeven door middel van een gestempelde tekst op het vel (gesublimeerd). Het is echter niet zeker of dit consequent is gedaan en bovendien zal door overdracht materiaal in dezelfde dozen ook besmet zijn geraakt met kwik. Voor het totale deel van de collectie waar deze behandeling werd uitgevoerd wordt er daarom van uit gegaan dat al het materiaal een risico vormt.

Al dit botanische materiaal wordt in een speciale ruimte gehanteerd en bewerkt en voor het hanteren van deze collecties heeft Naturalis een protocol opgesteld om de risico's te beperken. Voor het werken met herbaria kunnen deze basisregels veilig werken worden aangehouden:

Open de dozen afgewend van het gezicht om te voorkomen dat de vrijkomende kwikdamp wordt ingeademd.
Houd de dozen verder altijd gesloten.
Draag altijd een labjas.
Voorkom het loskomen van stof en kruim van de herbariumvellen.
Niet met vuile handen het gezicht aanraken.
Handen wassen na het hanteren van alle collectie.
Tafel en karretje na gebruik schoonvegen met vochtige wegwerpdoek.
Zwangere vrouwen mogen niet in contact komen met kwik.

Kwik is temperatuurgevoelig. Onder de juiste klimatologische omstandigheden kan de blootstelling goed beheerst worden. Indicatieve stationaire metingen bij Naturalis in depots gaven kwikconcentraties van 25-75% van de grenswaarde. Oriënterende kwikmetingen tijdens werkzaamheden in het laboratorium in de ademzone van de medewerker gaven geen blootstellingen hoger dan 4% van de grenswaarde.

Opslag

De dampdruk van kwik neemt dramatisch toe als de temperatuur stijgt (d.w.z. er komt meer kwikdamp vrij in de lucht bij hogere temperaturen), dus koele opslag van voorwerpen die kwik of kwikverbindingen bevatten wordt aanbevolen.

Ook is het belangrijk dat een goede ventilatie mogelijk is. Sla objecten met kwik nooit op in afgesloten kisten als dat niet direct nodig is. Er kan zich dan kwikdamp ophopen die in één keer vrij komt wanneer de kist open wordt gemaakt. Bij objecten die ooit zijn behandeld met kwik, en die wel zijn opgeslagen in een gesloten verpakking (denk aan herbariumvellen in een doos, of een hoge hoed in een hoedendoos) is het daarom belangrijk bij het openen van de doos direct afstand te nemen totdat er voldoende geventileerd is, voordat je met het object aan de slag gaat.

Spiegels, barometers en thermometers moeten altijd verticaal worden opgeslagen. Bij het horizontaal leggen van spiegels kan de degradatie versnellen, waardoor kwik makkelijker vrijkomt, dus probeer dit zoveel mogelijk te voorkomen. Spiegels in depot kunnen worden voorzien van kwikluiers, waarmee eventueel lekken kan worden gemonitord (afb.11). De bolletjes kwik vallen dan in het plastic. Let op: omdat ze alle kanten op kunnen bewegen, moet de luier zoveel mogelijk van de spiegel omvatten. Er kan ook voor worden gekozen de spiegels aan de achterzijde over de kieren dicht te tapen met aluminiumtape (te koop bij bouwmarkten). Zorg ervoor dat er in depot geen objecten onder kwikspiegels zijn geplaatst voor het geval er kwik gaat lekken. Voer regelmatige controles uit.

Let op: kwikspiegels binnenin gesloten kabinetten of vitrinekasten leveren een hogere concentratie kwikdamp op wanneer ze gesloten zijn, omdat het kwik aan de achterzijde van de spiegel langzaam verdampt. Hierdoor kan de grenswaarde overschreden worden. Kijk daarom uit bij het openen, zorg voor een goed gelaatsmasker, en neem gelijk afstand van het meubel. Op het moment dat het meubel of de vitrine geopend wordt is er sprake van ventilatie en daalt de concentratie binnen enkele minuten tot onder de grenswaarde. Daarna kan er weer verder mee gewerkt worden.

Vervoer

Kwik behoort tot de zogenaamde ADR-stoffen, dat wil zeggen dat het een stof betreft die volgens de Europese wetgeving gevaarlijk is om over de weg te vervoeren. De afkorting ADR staat voor: Accord européen relatif au transport international des marchandises Dangereuses par Route. Op basis van deze wetgeving moeten wagens voorzien zijn van de juiste etiketten. Voor het vervoer van kwik zijn dat etiket 8 en etiket 6.1 (afb. 12). Voor particulier transport is dit niet nodig, maar voor bedrijfsmatig transport wel. Dit geldt dus voor alle logistieke bewegingen van en naar het museum.

Naast bovenstaande hanteringsinstructies is het belangrijk je bewust te zijn van de risico's op lekken van kwik tijdens vervoer en hiervoor maatregelen te treffen. Denk daarbij aan opvangzakken, zoals kwikluiers, of stevige plastic bakken. Kwik schiet wel alle kanten op bij een lekkage dus een zo groot mogelijke zak of bak is handig. Indien mogelijk is het aan te raden objecten met kwik in een dubbele laag plastic te verpakken, maar alleen als het om een dicht voorwerp gaat.

Barometers en thermometers bevatten zuiver kwik in een vloeibare vorm die zich nagenoeg altijd in een glazen constructie bevindt die zeer breekbaar is. Bij het hanteren dient men rekening te houden met het relatief zware gewicht van het vloeibare kwik ten opzichte van de fragiele constructie waarin het zich bevindt. Transporteer barometers en thermometers verticaal en onder een hoek om terugslag van het zware kwik te voorkomen. Anders is er een risico dat de glazen behuizing breekt. Barometers zijn vaak ook nog open aan de bovenzijde om de luchtdruk goed te kunnen meten, zodat kwik hier makkelijk uit kan lekken. Het is belangrijk dit goed in de gaten te houden bij elke beweging.

Bij spiegels kan kwik geleidelijk vrijkomen door de vorming van druppels en verdamping. Dit is een onomkeerbaar proces en kan niet worden gestopt. Het is daarom belangrijk om ook alert te zijn op het vrijkomen van kwikdruppels uit spiegels tijdens vervoer. Als aan de achterzijde druppels kwik zijn vrijgekomen dan mag het object niet worden verplaatst en moeten eerst de kwikdruppels op een zorgvuldige manier worden opgeruimd. Bij spiegels in een lijst kunnen druppels kwik zich verzamelen in de sponning van de lijst. Bij het hanteren, en als de spiegels uit de lijst worden gehaald, is het belangrijk alert te zijn op druppeltjes kwik. Transporteer de spiegels ook verticaal.

Voor verpakte objecten waar kwikdamp zich in kan ophopen geldt weer dat bij openmaken eerst geventileerd moet worden, en daarna pas de objecten uitgepakt moeten worden.

Wat te doen bij vrijgekomen kwik

Kwik is lastig volledig op te ruimen. De bolletjes kunnen kleiner zijn dan we met het blote oog kunnen zien, en stuiteren alle kanten op. Ze verdwijnen onder vloeren, in spleten en achter plinten. Daarnaast blijft kwik makkelijk plakken aan schoenen, sokken en kleding. Deze stappen kunnen het beste worden genomen:

Laat iedereen de ruimte verlaten. Doe dit zonder uitstel, maar niet overhaast. Loop niet door het gebroken materiaal en het gemorste kwik. Als je vermoedt dat je door het gebroken materiaal bent gelopen, doe dan je schoenen uit, verpak ze in een plastic zak en zet deze buiten. Doe dat ook met kleding die in contact is gekomen met de kwik. Stop besmette kleding niet in de wasmachine.
Open, indien mogelijk, ramen en buitendeuren van de betrokken ruimte voor goede ventilatie, maar sluit deuren naar andere ruimtes.
Zet indien mogelijk de verwarming, luchtbehandelings- en ventilatiesystemen uit.

Gebruik nooit een stofzuiger, bezem of stoffer en blik om kwik op te ruimen. Spoel nooit kwik door de gootsteen of het toilet.

Indien er binnen het museum mensen zijn die specifiek getraind zijn in het opruimen van kwik, en precies weten wat ze doen, dan kunnen zij kleine hoeveelheden kwik opruimen met behulp van beproefde opruimkits die in de handel verkrijgbaar zijn, zoals een "kwikverzamelaar" of "kwik spill kit". Indien er geen medewerkers met deze expertise in huis zijn, of als het een grotere kwiklekkage betreft, dan is het belangrijk om een gespecialiseerd bedrijf in te huren.

Omdat het kwik in beweging wordt gebracht tijdens het opruimen, en daardoor de concentratie kwikdamp boven de grenswaarde kan komen, is het belangrijk om de juiste persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM's) te gebruiken. Het dragen van nitril handschoenen voorkomt opname van kwik door de huid. Een ademmasker met de juiste filters is belangrijk vanwege de kwikdamp. Gebruik hierbij kleurcode rood voor kwikdampen of kleurcode rood-wit voor kwikdampen en kwikdeeltjes. Plastic hoesjes om de schoenen voorkomen verdere contaminatie. En draag daarbij een veiligheidsbril. Na het opruimen van het kwik moeten alle gebruikte materialen in een afsluitbare plastic zak als chemisch afval afgevoerd worden. De gebruikte filters van het ademmasker kunnen in afsluitbare zakjes bewaard worden voor hergebruik (NB filters niet gebruiken na de uiterste gebruiksdatum of na 6 maanden na openen).

Stappen bij gebruik kwikverzamelaar

De kwikverzamelaar is alleen toereikend als het kwik op een goed bereikbaar en glad oppervlak ligt.

Doe eventuele sieraden af.
Bescherm jezelf met bovenstaande PBM's.
Zorg voor een plastic container (of gripzak) op een schoon gedeelte in de buurt van het lekkende object.
Raap eventueel gebroken materiaal voorzichtig op en stop dit in de afsluitbare container (of gripzak).
Gebruik een zaklantaarn om kleine druppels te vinden. Het licht zal op de glimmende kwikdruppels weerkaatsen waardoor je deze gemakkelijker kunt zien.
Open de kwikverzamelaar en druk de spons op de kwikdruppels, zodat de druppels worden opgenomen.
Druk de spons uit op het rooster van de kwikverzamelaar zodat de druppels er uit vallen.
Als de spons leeg is herhaal de handeling op andere plekken met druppels.
Als kwikdruppels in hoeken of kieren achterblijven kunnen deze met een zuigflesje worden opgezogen.
Als al het kwik opgeruimd is worden alle gebruikte materialen (kwikverzamelaar, flesje, handschoenen en schoenhoesjes) in een afsluitbare plastic zak afgevoerd als chemisch afval. Noteer op de zak dat het kwik-afval betreft.
Maak een melding van de kwiklekkage en de manier van opruimen bij de collega's die hiervan op de hoogte moeten zijn (bv. depotbeheerders, restauratoren, directie)
Zorg dat de gebruikte materialen aangevuld worden.

Stappen bij gebruik kwik spill kit

Als het kwik verspreid is over een onregelmatig oppervlak en het betreft druppels die niet met een kwikverzamelaar kunnen worden opgeruimd dan moet een uitgebreidere kwik spill kit worden gebruikt. Dit is een oranje/rode koffer die online te verkrijgen is en speciaal is samengesteld voor het opruimen van kwik (afb.13). De kit bestaat uit verschillende materialen die helpen bij het zorgvuldig opruimen van de lekkage.

Doe eventuele sieraden af.
Bescherm jezelf met bovenstaande PBM's.
Zorg voor een plastic container (of gripzak) op een schoon gedeelte in de buurt van het lekkende object.
Raap eventueel gebroken materiaal voorzichtig op en stop dit in de afsluitbare container (of gripzak).
Gebruik een zaklantaarn om kleine druppels te vinden. Het licht zal op de glimmende kwikdruppels weerkaatsen waardoor je deze gemakkelijker kunt zien.
Strooi het poeder met de naam “vapor suppressor” over de plek heen. Hiermee wordt de verdamping van het kwik verminderd.
Werk van buiten naar binnen toe. Veeg het poeder met kleine kwikdruppels met het stuk karton voorzichtig naar elkaar toe.
Gebruik het tweede stuk karton om kwikdruppels op te vangen en in het gripzakje te stoppen.
Doe 2 delen amalgamatie poeder met 1 deel water in het mengbekertje en roer het met de houten spatel tot een pasta.
Veeg een strook van de helft pasta aan een zijde bij de plek en veeg het rustig over de rest uit.
Herhaal dit met het tweede deel en doe de pasta met het karton of houten spatel in de plastic beker met deksel.
Gebruik een vochtige spons om de plek schoon te maken.
Gebruik de zaklamp om te checken of er nog kleine kwikdruppels zijn te vinden. Het licht zal op de gladde en glimmende kwikdruppels weerkaatsen waardoor ze makkelijker zijn te zien.
Gebruik gaffa tape om deze kleine druppels op te ruimen. Plak het plakband over de kwikdruppel, druk het plakband aan en trek het voorzichtig weer los, vouw het tot een propje samen en stop dit in een gripzakje.
Strooi het poeder met de naam “indicator powder” over de plek en wacht 24 uur. Als dit een roodbruine verkleuring geeft, dan is het oppervlak nog vervuild. Herhaal dan de stappen vanaf het amalgamatie poeder. Ruim vervolgens het poeder op met het karton of houten spateltje en doe dit in een gripzakje.
Als al het kwik opgeruimd is worden alle gebruikte materialen in een afsluitbare plastic zak afgevoerd als chemisch afval. Noteer op de zak dat het kwik-afval betreft.
Maak een melding van de kwiklekkage en de manier van opruimen bij de collega's die hiervan op de hoogte moeten zijn (bv. depotbeheerders, restauratoren, directie)
Zorg dat de gebruikte materialen aangevuld worden.

Bij grotere kwik spills, en als er geen getrainde en gespecialiseerde medewerkers bij de eigen instelling werken, is het belangrijk een gespecialiseerd bedrijf in te huren. Deze bedrijven weten precies hoe te handelen, hebben een kwikdampmeter om het kwikdampgehalte in de lucht te meten, gebruiken speciale kwikzuigers en voeren het kwik gelijk af. Onder andere de volgende bedrijven kunnen kwik opruimen:

Afvoeren van kwik

Klein chemisch afval kan worden ingeleverd bij een milieustraat, maar voor musea moet het vaak als bedrijfsafval worden afgevoerd via een erkend afvalverwerkingsbedrijf. Let op dat ook al het materiaal dat is gebruikt bij het opruimen van kwik, zoals spatels, bekers, handschoenen, zakjes in een afsluitbare zak worden meegegeven met het chemisch afval.

De bedrijven die een kwik spill op kunnen ruimen, kunnen ook kwik afvoeren. Andere erkende afvalverzamelaars zijn:

De af te voeren objecten moeten dubbel worden verpakt, geen kwik kunnen doorlaten, niet kunnen perforeren e.d. (Euralcode 20 01 21* UN3506 = de code voor kwik in vervaardigde voorwerpen)

Voor het afvoeren van hele objecten met kwik, is het belangrijk een collectiewaarderingstraject te hebben uitgevoerd. Is het object van relatief lage cultuurhistorisch, wetenschappelijke of maatschappelijke waarde, en daarbij ook niet zeldzaam, dan kan een afstotingstraject worden gestart. Daarna kan via bovenstaande genoemde bedrijven worden gecheckt of zij ook de afvoer van een geheel object willen doen.

Verder lezen

Over kwik in museumcollecties:

Over kwik in het algemeen:

Over kwik in hoeden:

Alison Matthews David, Fashion Victims. The Dangers of Dress Past and Present, Londen 2015, p.41-67.

Deze tekst is samengesteld door Rosalijn van IJken (Rijkmuseum Boerhaave), Lotte Schwillens (Beeld en Geluid), Steven van der Mije en Clare Out (Naturalis Biodiversity Center), Agnes Brokerhof, Guusje Harteveld en Alexandra van Kleef (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed), met dank aan Judith van Bezu (Nemo Science Museum) voor het delen van het kwikprotocol van Nemo en Lionel de Jong (Envisor) voor het delen van zijn expertise.

Zie ook

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Begrippen

collectiebeheer, kwik, kwikzilver en kwik(II)chloride

Specialist(en)

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.

↑ NB De verkoop van kwikthermometers is verboden sinds 2003. Het is verboden om nieuwe kwikthermometers en -barometers te verkopen, maar oude (antieke) exemplaren mogen wel worden verkocht en het is dus niet verboden deze in bezit te hebben.

[1] NB De verkoop van kwikthermometers is verboden sinds 2003. Het is verboden om nieuwe kwikthermometers en -barometers te verkopen, maar oude (antieke) exemplaren mogen wel worden verkocht en het is dus niet verboden deze in bezit te hebben.

[1]