Graftekens van natuursteen - schade en herstel

Introductie

Alle materiaal is aan verwering onderhevig, ook natuurstenen graftekens. Onder verwering wordt de aantasting door weersinvloeden verstaan. Chemische en fysische aspecten spelen daarbij een belangrijke rol. Deze zijn vaak te herleiden tot de invloed van warmte (zon), koude (vorst), water (neerslag) en luchtstromingen (wind). Bovendien kunnen deze invloeden elkaar versterken. De kwaliteit van het milieu speelt eveneens een rol van betekenis bij de verwering, en kan naast mechanische en biologische schadeprocessen zowel gelijktijdig als afzonderlijk plaatsvinden.

Een boom die naast een grafmonument groeit zorgt ervoor dat het monument gebroken is.
Gevaar voor breuk dreigt. Een gewapend betonnen roef, vrij van de wortels, zou breuk kunnen voorkomen.
Een stukje lood ligt onder een stenen grafzerk.
Loodstukje om zerk te stabiliseren
Een grafsteen ligt in stukken op een begraafplaats.
Een karakteristiek voorbeeld van vergaande steekvorming
Een roestige dook steekt uit het onderste deel van een grafsteen.
Deze dook veroorzaakte schadeSchade is de ongewenste verandering waardoor een object aan waarde verliest. Schade is vooral het gevolg van materiële veranderingen in het object, maar kan ook veroorzaakt worden door veranderingen in de bewaaromstandigheden of door het verlies van een immateriële eigenschap., waardoor het bovenste deel van het grafmonument is omgevallen.
Een hek rondom een grafzerk is ietwat roestig.
Begin van roestvorming onderaan het hek. Ingrijpen kan vervolgschade voorkomen.
Koperen krammen zorgen ervoor dat een witte grafsteen blauwgroene vlekken heeft.
Krammen van brons of koperTe gebruiken voor het zuivere metaalelement met het symbool Cu en het atoomnummer 29; het is roodachtig van kleur en is zeer smeedbaar en kneedbaar. Ook te gebruiken voor het metaal wanneer het woirdt bewerkt en gevormd om, meestal in combinatie met andere stoffen, verschillende voorwerpen en materialen te maken. (Toegepaste Kunst Project, RKD) voorkomen uitzettingsschade.
Een staand grafteken heeft een scheur en wordt bijeengehouden met krammen.
De roestende dook verraadt zich door schilfer en scheurEen scheur is een barst of een uiteenrijting in een flexibel materiaal waarbij geen materiaal verloren gaat en waarbij weinig vervorming optreedt. Een scheur is een vorm van mechanische schade, veroorzaakt door het met kracht uit elkaar trekken van een flexibel materiaal zoals papier of textiel.. Ingrijpen kan vervolgschade voorkomen en wel door: doken doorzagen, uitboren, nieuwe roestvast stalen doken plaatsenConcentratie van bebouwing. in dekstuk, scherf lijmenAls men twee of meer delen van een object aan elkaar lijmt, voegt men ze met een hechtmiddel samen., steek insluiten met kram en dekstuk met doken plaatsenConcentratie van bebouwing. en eventueel afvoegen.
Een stuk steen is losgekomen van een tekstplaat.
Voorbeeld van onzorgvuldig herstel1. Weer tot een geheel maken door een onderdeel te vervangen of door wat gescheurd of gebroken is weer terug aan te zetten, of door iets anderszins weer in een goede staat te brengen. 2. Herstel van een vervallen gebouw (of wijk) omvat het opknapwerk dat het weer in een aanvaardbare toestand brengt voor verder gebruik. van een marmeren tekstplaat.
Liggende graftekens waarvan sommige met ijzeren hekwerk.
Liggende graftekens waarvan sommige met ijzeren hekwerk.
Grafkelder waarvan de dekstenen hersteld zijn via geboorde gaten aan de zijkant.
Grafkelder waarvan de dekstenen hersteld zijn via geboorde gaten aan de zijkant. Er is zelfs een nieuw stuk ingezet.

Zon kan materiaal opwarmen, waardoor het uitzet. Indringend water kan bevriezen. Voortdurende luchtstroming kan materiaal eroderen. Een hoge zuurgraad kan kalksteen aantasten. Korstmossen kunnen door zuurafscheiding kalkgesteenten, zoals hardsteen en marmermarmer: natuursteen waarvan de grondmassa en het bindmiddel in hoofdzaak bestaan uit kalkverbindingen, tevens zijnde een metamorfe natuursteen. Polijstbare kalkstenen worden in de natuursteenhandel ook vaak marmer genoemd., licht aantasten. Roestende ijzeren doken kunnen een steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) doen scheurenEen scheur is een barst of een uiteenrijting in een flexibel materiaal waarbij geen materiaal verloren gaat en waarbij weinig vervorming optreedt. Een scheur is een vorm van mechanische schade, veroorzaakt door het met kracht uit elkaar trekken van een flexibel materiaal zoals papier of textiel. en een dekplaat op een graf kan breken door het instorten van het graf of door het opdrukken door boomwortels. De snelheid van verweren, de kwaliteit van het milieu, biologische effecten en mechanische krachten, al dan niet in onderlinge samenhang, zijn in relatie met de kwaliteit van het toegepaste materiaal bepalend voor de duur van het bestaan van het grafteken. De natuurlijke verwering van natuurstenen graftekens is niet te voorkomen. Chemische en fysische invloeden zijn niet uit te sluiten.

Eén vormDe omtrek, vorm of kenmerkende configuratie van een object met inbegrip van zijn contouren; de uiterlijke verschijningsvorm of buitenste begrenzing van het object. (AAT-Ned) van verwering verdient hier bijzondere aandacht, aangezien het bij natuurstenen graftekens vaak voorkomt. Veel graftekens zijn namelijk gemaakt van hardsteen. Deze harde kalksteen heeft, samen met de aanverwante Naamse steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis), de eigenaardige gewoonte om na ongeveer 150 jaar (soms ook pas veel later) spontaan te scheurenEen scheur is een barst of een uiteenrijting in een flexibel materiaal waarbij geen materiaal verloren gaat en waarbij weinig vervorming optreedt. Een scheur is een vorm van mechanische schade, veroorzaakt door het met kracht uit elkaar trekken van een flexibel materiaal zoals papier of textiel.. De steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) deelt zich op in stukken door middel van kaarsrechte scheurenEen scheur is een barst of een uiteenrijting in een flexibel materiaal waarbij geen materiaal verloren gaat en waarbij weinig vervorming optreedt. Een scheur is een vorm van mechanische schade, veroorzaakt door het met kracht uit elkaar trekken van een flexibel materiaal zoals papier of textiel. in de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis), zogenoemde ‘steken’. Deze steken beginnen vaak als kleine scheurenEen scheur is een barst of een uiteenrijting in een flexibel materiaal waarbij geen materiaal verloren gaat en waarbij weinig vervorming optreedt. Een scheur is een vorm van mechanische schade, veroorzaakt door het met kracht uit elkaar trekken van een flexibel materiaal zoals papier of textiel. vanuit de rand van de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis), en delen na verloop van tijd de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) op. Ook is vaak te zien dat er parallelle steken door de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) lopen of dat juist haaks daarop ook steken ontstaan.

Soorten schadeSchade is de ongewenste verandering waardoor een object aan waarde verliest. Schade is vooral het gevolg van materiële veranderingen in het object, maar kan ook veroorzaakt worden door veranderingen in de bewaaromstandigheden of door het verlies van een immateriële eigenschap.

Schade door struiken en bomen

Algen, korstmossen en mossen kunnen direct en indirect schadeSchade is de ongewenste verandering waardoor een object aan waarde verliest. Schade is vooral het gevolg van materiële veranderingen in het object, maar kan ook veroorzaakt worden door veranderingen in de bewaaromstandigheden of door het verlies van een immateriële eigenschap. veroorzaken aan steenachtige ondergronden. De oorzaken en achtergronden daarvan staan beschreven in de kennisitems over Algen, korstmossen en mossen op monumentenBouwwerk dat door zijn grootse, schone of kunstzinnige vormen opmerkelijk is of door de eraan verbonden historische associaties eerbiedwaardig wordt geacht. Ook om zijn betekenis voor de kunst- en bouwgeschiedenis, de geschiedkunde en de technologie kan het gebouw hoog worden gewaardeerd. De ouderdom, de hiermee gepaard gaande inwerking van de tijd en het harmonische geheel hebben er verder toe geleid dat een ‘samengegroeide’ veelheid van bouwwerken als monument kan worden beschouwd. Dit geldt voor een straat, een gracht, een wijk en zelfs een stad of dorp.In Nederland is de wettelijke bescherming sedert 1961 geregeld in de Monumentenwet, waarin ook beschermde stads- en dorpsgezichten zijn opgenomen. (Haslinghuis). Het volume van bomen en in mindere mate struiken neemt met de tijd toe. Wanneer deze te dicht bij een grafteken staan, kan dat leiden tot schadeSchade is de ongewenste verandering waardoor een object aan waarde verliest. Schade is vooral het gevolg van materiële veranderingen in het object, maar kan ook veroorzaakt worden door veranderingen in de bewaaromstandigheden of door het verlies van een immateriële eigenschap.. Niet alleen de stam van een boom kan een grafteken raken en op den duur wegdrukken, maar vooral de wortels kunnen door hun volumetoename complete graftekens inclusief fundering oplichten. Scheefstand is dan het gevolg. Ook kan deze eenzijdig op fundering en steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) werkende kracht leiden tot breuk. Het betreft hier niet zozeer bomen en struiken die opgenomen zijn in het oorspronkelijke ontwerp van de begraafplaats, maar voornamelijk bomen die als zaailing spontaan zijn opgeschoten. Het plegen van tuinonderhoud is een belangrijke bijdrage aan het instandhouden van een begraafplaats.

Schade door roestend ijzerFe. Dichtheid 7,86 kg/m3. Metaal dat in de bouw zeer veel is toegepast, vooral voor het opnemen van trekkrachten in verankeringen, trekstangen e.d.. Het heeft het nadeel dat het sterk kan corroderen (roesten), waarna door volumevermeerdering schade aan bouwdelen kan optreden. Ook gebruikt voor spijkers, hang- en sluitwerk, siersmeedwerk en vele andere doeleinden. In XVII werd vooral vanwege de taaiheid en buigbaarheid veel ijzer uit Zweden betrokken en als zodanig in bestekken vermeld.Kan ook worden gegoten in vormen. Gietijzer bevat 3-5 koolstof, is bros en kan geen trekkrachten opnemen. Smeedijzer bevat ongeveer 0,1 koolstof. IJzer met zeer weinig koolstof wordt staal genoemd.

Vooral bij samengestelde graftekens, grafkelders en mausolea zijn ijzeren doken toegepast om de delen met elkaar te verbinden. IJzer is zeer gevoelig voor roestOxiden van ijzer die dit metaal langzaam vernietigen. Doordat ijzerroest een volume heeft dat zevenmaal groter is dan het zuivere materiaal, waaruit het is ontstaan, worden constructies waarin roestend ijzer is opgesloten kapotgedrukt. Roest is een van de grootste vijanden van het behoud van oude bouwwerken. (Haslinghuis), waardoor het ongeveer zevenmaal zijn oorspronkelijke volume kan innemen. De gevolgen van dat procesEen proces is een serie logische, samenhangende activiteiten die leiden tot een van te voren bepaald doel. zijn aan menig natuurstenen grafteken af te lezen. Er breekt een stuk van de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) af, of de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) scheurt in zijn geheel doormidden. Dat graftekens ook vroeger werden onderhouden is te zien aan de aanwezigheid van metalenEen metaal is een materiaal dat in vaste vorm kristallijn is, ondoorzichtig, smeedbaar, pletbaar en een goede geleider van warmte en stroom. (Conservation Dictionary) krammen, waarmee gebroken delen aan elkaar werden gehecht. Ook werden ijzeren knelbanden om de gescheurde zerken gelegd. Deze knelbanden veroorzaken vervolgens weer schadeSchade is de ongewenste verandering waardoor een object aan waarde verliest. Schade is vooral het gevolg van materiële veranderingen in het object, maar kan ook veroorzaakt worden door veranderingen in de bewaaromstandigheden of door het verlies van een immateriële eigenschap. doordat ze niet onderhouden worden en gaan roesten. Zie hiervoor ons kennisitem Instandhouding van smeedijzerSmeedijzer is ijzer met minder dan 0,05% koolstof en kan niet uitgehard worden. in het exterieurDelen of onderdelen op de buitenkant van een gebouw.

Schade door scheefstand als gevolg van de instortende kist

Veel graftekens krijgen na enige tijd te maken met het instorten van de grafkist. Hierdoor verplaatst zich grond naar de ruimteBeslotenheid, het door architectonische elementen omvatte (muren, pijlers, overdekking). In die zin is architectuur een ruimtekunst. (Haslinghuis) die door de kist werd ingenomen. Wanneer grondverplaatsing binnenHet binnenmilieu is wat men binnen in een gebouw ervaart. de stabiele roef plaatsvindt, hoeft dat geen gevolg te hebben voor het grafteken. Wanneer echter de grondverplaatsing zich tot onder de roef uitstrekt, ontstaat er bijna altijd scheefstand. Scheefstand kan, zoals hiervoor is geschetst, leiden tot breuk in zowel de fundering als in de opbouw. Vooral hardstenen graftekens die al gescheurd zijn kunnen dan breken. Ook wordt door scheefstand de drukDruk is de kracht die op een voorwerp werkt en die het probeert te vervormen. De druk wordt gemeten als de kracht gedeeld door het oppervlak waarop hij werkt. soms niet meer gelijk over het oppervlak van de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) verdeeld, wat breuken in de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) veroorzaakt. Samengestelde graftekens die het gehele graf bedekken zijn hiervoor het gevoeligst. Ook materiaal rondom roestende doken wordt niet gelijkmatig belast op drukDruk is de kracht die op een voorwerp werkt en die het probeert te vervormen. De druk wordt gemeten als de kracht gedeeld door het oppervlak waarop hij werkt. of zelfs belast op trek, waardoor de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) breekt.

Schade door vandalismeVandalisme is het moedwillig beschadigen of vernietigen van objecten die iemand anders toebehoren. Het verschijnsel is genoemd naar het volk van de Vandalen, dat onder andere Rome meermalen aanviel en daar verwoestingen aanrichtte. Tijdens de Franse Revolutie was abbé Grégoire de eerste die het woord vandalisme gebruikte voor onnodige vernielingen in de kerk.

Ook begraafplaatsen en kerkhoven ontkomen helaas niet aan vandalismeVandalisme is het moedwillig beschadigen of vernietigen van objecten die iemand anders toebehoren. Het verschijnsel is genoemd naar het volk van de Vandalen, dat onder andere Rome meermalen aanviel en daar verwoestingen aanrichtte. Tijdens de Franse Revolutie was abbé Grégoire de eerste die het woord vandalisme gebruikte voor onnodige vernielingen in de kerk.. Het omgooien van stèles, het vernielen van versieringen op graven, maar ook het aanbrengen van tekens en leuzen veroorzaken niet alleen veel leed, maar leiden ook tot ernstige schadeSchade is de ongewenste verandering waardoor een object aan waarde verliest. Schade is vooral het gevolg van materiële veranderingen in het object, maar kan ook veroorzaakt worden door veranderingen in de bewaaromstandigheden of door het verlies van een immateriële eigenschap..

Voorkomen en repareren van schadeSchade is de ongewenste verandering waardoor een object aan waarde verliest. Schade is vooral het gevolg van materiële veranderingen in het object, maar kan ook veroorzaakt worden door veranderingen in de bewaaromstandigheden of door het verlies van een immateriële eigenschap.

Ook al zijn er op oude begraafplaatsen veel schadegevallen te constateren, toch is het mogelijk om verder verval te voorkomen of te vertragen. Het is uitermate belangrijk regelmatig inspecties uit te (laten) voerenAanbrengen van spreidsel of voering tussen kinderbinten en vloerdelen, opdat de naden tussen de vloerdelen van onderaf niet zichtbaar zullen zijn. Het bestek van het stadhuis van Delft uit 1618 geeft hiervoor aan dat gebruikt moeten worden wagenschotbladen, niet minder dan 9 duim breed, drie uit een duim dik, glad geschaafd en gespijkerd op elke voet. (Haslinghuis). Deze inspecties zijn niet alleen gericht op het behoud van de graftekens, maar dienen ook om te voorkomen dat schadeSchade is de ongewenste verandering waardoor een object aan waarde verliest. Schade is vooral het gevolg van materiële veranderingen in het object, maar kan ook veroorzaakt worden door veranderingen in de bewaaromstandigheden of door het verlies van een immateriële eigenschap. aan graftekens gevaarEen gevaar is een erkende oorzaak voor mogelijke schade. oplevert voor derden. Alleen inspecties kunnen tijdig schadeSchade is de ongewenste verandering waardoor een object aan waarde verliest. Schade is vooral het gevolg van materiële veranderingen in het object, maar kan ook veroorzaakt worden door veranderingen in de bewaaromstandigheden of door het verlies van een immateriële eigenschap. aan het licht brengen. Door regelmatig onderhoudHet onderhoud van een gebouw of voorwerp is de combinatie van administratieve en technische handelingen die erop zijn gericht om het in een staat te behouden waarin het naar wens kan functioneren. en reparaties uit te voerenAanbrengen van spreidsel of voering tussen kinderbinten en vloerdelen, opdat de naden tussen de vloerdelen van onderaf niet zichtbaar zullen zijn. Het bestek van het stadhuis van Delft uit 1618 geeft hiervoor aan dat gebruikt moeten worden wagenschotbladen, niet minder dan 9 duim breed, drie uit een duim dik, glad geschaafd en gespijkerd op elke voet. (Haslinghuis), kan een gehele begraafplaats in goede staat blijven. Enige mate van verval is karakteristiek voor menig monumentBouwwerk dat door zijn grootse, schone of kunstzinnige vormen opmerkelijk is of door de eraan verbonden historische associaties eerbiedwaardig wordt geacht. Ook om zijn betekenis voor de kunst- en bouwgeschiedenis, de geschiedkunde en de technologie kan het gebouw hoog worden gewaardeerd. De ouderdom, de hiermee gepaard gaande inwerking van de tijd en het harmonische geheel hebben er verder toe geleid dat een ‘samengegroeide’ veelheid van bouwwerken als monument kan worden beschouwd. Dit geldt voor een straat, een gracht, een wijk en zelfs een stad of dorp.In Nederland is de wettelijke bescherming sedert 1961 geregeld in de Monumentenwet, waarin ook beschermde stads- en dorpsgezichten zijn opgenomen. (Haslinghuis). In het beheer van de begraafplaats speelt dit aspect zeker een rol. Volledige rechtstand van een grafteken behoeft niet altijd te worden bereikt. Totale reinigingBij het schoonmaken van een voorwerp haalt men er ongewenst materiaal vanaf, dat meestal geen deel uitmaakt van het originele voorwerp. Dit materiaal kan schadelijk zijn, zoals zout op ceramiek, of ontsierend, of het kan de informatie die het voorwerp in zich heeft 'onleesbaar' maken. In het laatste geval kan reiniging opheldering verschaffen over vorm of details. van graftekens, of het overschilderen van zwarte belettering van alle graftekens ineens is in veel gevallen een ongewenste ingreep die het karakter van een begraafplaats of grafveld negatief beïnvloedt. Mocht het nodig zijn graftekens te reinigenBij het schoonmaken van een voorwerp haalt men er ongewenst materiaal vanaf, dat meestal geen deel uitmaakt van het originele voorwerp. Dit materiaal kan schadelijk zijn, zoals zout op ceramiek, of ontsierend, of het kan de informatie die het voorwerp in zich heeft 'onleesbaar' maken. In het laatste geval kan reiniging opheldering verschaffen over vorm of details., raadpleeg dan het kennisitem Het reinigenBij het schoonmaken van een voorwerp haalt men er ongewenst materiaal vanaf, dat meestal geen deel uitmaakt van het originele voorwerp. Dit materiaal kan schadelijk zijn, zoals zout op ceramiek, of ontsierend, of het kan de informatie die het voorwerp in zich heeft 'onleesbaar' maken. In het laatste geval kan reiniging opheldering verschaffen over vorm of details. van gevelsDriehoekige top van een muur of houten wand, die voor het dak is geplaatst, later in het bijz. de gehele driehoekig afgedekte voormuur van een huis of de voormuur in het algemeen, ook als de muur horizontaal is afgedekt. Tenslotte wordt van voor-, achter-, zij- en brandgevels gesproken. Zonder nadere aanduiding betekent gevel echter voorgevel. De esthetische werking van de gevel berust grotendeels op de verhouding en verdeling van gesloten en open partijen (dammen, vensters) en op de geleding: horizontaal door lijsten, friezen enz., verticaal door zuilen, pilasters, risalieten..

Inventarisatie

Wordt conservering of herstel1. Weer tot een geheel maken door een onderdeel te vervangen of door wat gescheurd of gebroken is weer terug aan te zetten, of door iets anderszins weer in een goede staat te brengen. 2. Herstel van een vervallen gebouw (of wijk) omvat het opknapwerk dat het weer in een aanvaardbare toestand brengt voor verder gebruik. van meerdere graftekens op de begraafplaats in overweging genomen, dan is het belangrijk eerst een oriënterende verkenning uit te (laten) voerenAanbrengen van spreidsel of voering tussen kinderbinten en vloerdelen, opdat de naden tussen de vloerdelen van onderaf niet zichtbaar zullen zijn. Het bestek van het stadhuis van Delft uit 1618 geeft hiervoor aan dat gebruikt moeten worden wagenschotbladen, niet minder dan 9 duim breed, drie uit een duim dik, glad geschaafd en gespijkerd op elke voet. (Haslinghuis). Het uitvoeren van een inventarisatie is een tweede stap. Zonder goede kennis en doordachte criteria is zo’n inventarisatie voor vrijwilligers bijna niet te doen. Vaak heerst een te lokale en beperkte blik om de inventarisatie goed uit te voerenAanbrengen van spreidsel of voering tussen kinderbinten en vloerdelen, opdat de naden tussen de vloerdelen van onderaf niet zichtbaar zullen zijn. Het bestek van het stadhuis van Delft uit 1618 geeft hiervoor aan dat gebruikt moeten worden wagenschotbladen, niet minder dan 9 duim breed, drie uit een duim dik, glad geschaafd en gespijkerd op elke voet. (Haslinghuis). Het is beter om onder deskundige leiding van specialisten een inventarisatie uit te voerenAanbrengen van spreidsel of voering tussen kinderbinten en vloerdelen, opdat de naden tussen de vloerdelen van onderaf niet zichtbaar zullen zijn. Het bestek van het stadhuis van Delft uit 1618 geeft hiervoor aan dat gebruikt moeten worden wagenschotbladen, niet minder dan 9 duim breed, drie uit een duim dik, glad geschaafd en gespijkerd op elke voet. (Haslinghuis) of om hen deze inventarisatie te laten uitvoeren. Voor de derde stap, een daadwerkelijke conservering of restauratieHerstellen, in goede staat brengen, het (zie) restaureren. (Haslinghuis) Restauratie is de behandeling van een voorwerp waarbij er materiaal aan wordt toegevoegd om het weer origineel te laten lijken qua uiterlijk of constructie. Men doet dit om de leesbaarheid te verbeteren, de esthetische beleving te bevorderen of het gebruik mogelijk te maken., is het (laten) maken van een bestek en een begroting van belang. Samenwerking met de rechthebbenden en specialisten is hierbij eveneens van groot belang. Vaak kan er tegelijkertijd gekeken worden naar mogelijkheden voor de wijze van toekomstig gebruik van de grafruimte. Wanneer betrokken partijen instemmen met de wijze van aanpak en de financiën rond zijn, kan er aanbesteed worden. Dat daarbij ervaren ambachtslieden uitgenodigd worden, spreekt voor zich. Alleen specialisten zijn in staat met dit bijzondere culturele erfgoedBetreft de zorg voor wat ons als samenleving rest uit het verleden. Het is dus breder dan de term 'monument', die in hoofdzaak voor gebouwen gebruikt wordt, maar omvat ook archeologisch erfgoed en 'immaterieel' erfgoed, zoals gebruiken, kennis etc. Het is het geheel van verhalen, plekken, gebouwen en objecten die binnen een groep van generatie op generatie wordt overgedragen. om te gaan. Het grote gewicht van veel graftekens en de gevoeligheid voor breuk door de (soms verborgen) aanwezigheid van steken maken het inschakelen van specialisten nog meer noodzakelijk.

Voorkomen en repareren van schadeSchade is de ongewenste verandering waardoor een object aan waarde verliest. Schade is vooral het gevolg van materiële veranderingen in het object, maar kan ook veroorzaakt worden door veranderingen in de bewaaromstandigheden of door het verlies van een immateriële eigenschap. door steek

Van oudsher wist men goed om te gaan met het bijzondere verweringsverschijnsel van steken in hardstenen graftekens. Om de door steken opgedeelde steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) werd bijvoorbeeld een ijzeren knelband aangebracht. Deze methode is nog steeds bruikbaar, zij het dat brons of (zwart geverfd) roestvast staal nu de voorkeur heeft. Zowel staande, liggende als samengestelde graftekens kunnen zo in stand blijven.

Gewapende betonplaat

Het aanbrengen van een gewapende betonplaat ter ondersteuning is een goede vormDe omtrek, vorm of kenmerkende configuratie van een object met inbegrip van zijn contouren; de uiterlijke verschijningsvorm of buitenste begrenzing van het object. (AAT-Ned) van preventie en beheer als een eerste steek zich aandient in een liggend grafteken dat onvoldoende ondersteund is. Een combinatie van maatregelen is eveneens mogelijk. Bij scheefstaande, hardstenen graftekens met een steek is soms het rechtzetten alleen voldoende. Door de scheefstand wordt namelijk meer gewicht dan nodig is op de steek uitgeoefend. Bij het rechtzetten is het niet van belang dat de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) exact waterpas komt te staan, of strak in het gelid met andere graftekens.

IJzeren krammen

Gebroken natuurstenen graftekens werden ook wel aan elkaar gehecht met ijzeren krammen. Vandaag de dag wordt het ijzerFe. Dichtheid 7,86 kg/m3. Metaal dat in de bouw zeer veel is toegepast, vooral voor het opnemen van trekkrachten in verankeringen, trekstangen e.d.. Het heeft het nadeel dat het sterk kan corroderen (roesten), waarna door volumevermeerdering schade aan bouwdelen kan optreden. Ook gebruikt voor spijkers, hang- en sluitwerk, siersmeedwerk en vele andere doeleinden. In XVII werd vooral vanwege de taaiheid en buigbaarheid veel ijzer uit Zweden betrokken en als zodanig in bestekken vermeld.Kan ook worden gegoten in vormen. Gietijzer bevat 3-5 koolstof, is bros en kan geen trekkrachten opnemen. Smeedijzer bevat ongeveer 0,1 koolstof. IJzer met zeer weinig koolstof wordt staal genoemd. vervangen door brons of roestvast staal, en maakt men geen gebruik meer van krammen maar van pennen of strips. Pennen worden vaak met lijmLijm: vloeibare stof of mengsel, als dan niet voorzien van (zeer fijne) vulmiddelen, waarmee na verharding een verbinding tussen twee onderdelen is te bewerkstelligen. (Bestekstermen voor B bewerking, behandeling en verwerking van natuursteen) in geboorde gaten aangebracht. Deze gaten worden min of meer haaks op de scheurEen scheur is een barst of een uiteenrijting in een flexibel materiaal waarbij geen materiaal verloren gaat en waarbij weinig vervorming optreedt. Een scheur is een vorm van mechanische schade, veroorzaakt door het met kracht uit elkaar trekken van een flexibel materiaal zoals papier of textiel. of steek in de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) geboord. Soms worden meerdere gaten geboord en van pennen voorzien. Het is dan handig om de gaten niet zuiver parallel te boren; door de verschillende richtingen werken de pennen als een schaar die de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) nog beter bijeenhoudt. Het boorgat wordt gevuld met een bijpassende mortelMortel is een uithardende massa die in de bouw wordt gebruikt voor het metselen van (bak)stenen. Kalkmortel die wordt gebruikt in de restauratie van gebouwen, is zwakker dan mortel op basis van (Portland)cement. Kalkmortels kunnen zowel carbonaterend als hydraulisch zijn in de uitharding. (Conservation Dictionary), zodat er nauwelijks iets van te zien is. Ook door metalenEen metaal is een materiaal dat in vaste vorm kristallijn is, ondoorzichtig, smeedbaar, pletbaar en een goede geleider van warmte en stroom. (Conservation Dictionary) strips te verlijmen in gezaagde sleuven, haaks door de breuk of steek, kan een steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) worden hersteld. Deze ingreep is lastiger wegSmalle strook grond, gebruikt en geschikt gemaakt voor het verkeer. (Thesaurus landschap) te werken met een mortelMortel is een uithardende massa die in de bouw wordt gebruikt voor het metselen van (bak)stenen. Kalkmortel die wordt gebruikt in de restauratie van gebouwen, is zwakker dan mortel op basis van (Portland)cement. Kalkmortels kunnen zowel carbonaterend als hydraulisch zijn in de uitharding. (Conservation Dictionary) en wordt vaak alleen aan achter- of onderkanten van stenenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) gebruikt.

Lijmen of opvullen

Met het toepassen van knelbanden, pennen of strips worden ook de stukken steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) soms eerst verlijmd. Na het verlijmen worden de scheurenEen scheur is een barst of een uiteenrijting in een flexibel materiaal waarbij geen materiaal verloren gaat en waarbij weinig vervorming optreedt. Een scheur is een vorm van mechanische schade, veroorzaakt door het met kracht uit elkaar trekken van een flexibel materiaal zoals papier of textiel. verder opgevuldHet gebruik van een zacht materiaal of massa om op te vullen of te verhogen, te verzachten, dan wel te beschermen. (AAT-Ned) met een passend materiaal, zoals een mortelMortel is een uithardende massa die in de bouw wordt gebruikt voor het metselen van (bak)stenen. Kalkmortel die wordt gebruikt in de restauratie van gebouwen, is zwakker dan mortel op basis van (Portland)cement. Kalkmortels kunnen zowel carbonaterend als hydraulisch zijn in de uitharding. (Conservation Dictionary). Een kalkarme cement kan juist bijdragen aan versnelling van het schadebeeld.

Voorkomen en repareren van schadeSchade is de ongewenste verandering waardoor een object aan waarde verliest. Schade is vooral het gevolg van materiële veranderingen in het object, maar kan ook veroorzaakt worden door veranderingen in de bewaaromstandigheden of door het verlies van een immateriële eigenschap. door struiken en bomen

Het plegen van onderhoudHet onderhoud van een gebouw of voorwerp is de combinatie van administratieve en technische handelingen die erop zijn gericht om het in een staat te behouden waarin het naar wens kan functioneren. aan struiken en bomen bij graftekens is evident, aangezien deze in volume toenemende beplanting anders voor behoorlijke schadeSchade is de ongewenste verandering waardoor een object aan waarde verliest. Schade is vooral het gevolg van materiële veranderingen in het object, maar kan ook veroorzaakt worden door veranderingen in de bewaaromstandigheden of door het verlies van een immateriële eigenschap. kan zorgen. Het is belangrijk zaailingen tijdig te verwijderen en beplanting op of nabij graftekens in toom te houden. Wanneer een tot de aanleg behorende boom aanleiding tot schadeSchade is de ongewenste verandering waardoor een object aan waarde verliest. Schade is vooral het gevolg van materiële veranderingen in het object, maar kan ook veroorzaakt worden door veranderingen in de bewaaromstandigheden of door het verlies van een immateriële eigenschap. geeft, kan in bepaalde gevallen het grafteken hoger geplaatst worden, vrij van de wortels, waardoor zowel boom als teken behouden blijven. Inschakeling van rechthebbende, eigenaar van de begraafplaats en deskundigen op het gebied van natuursteennatuursteen: gesteente, niet gevormd in ambachtelijke of industriële processen. is in zo’n geval waarschijnlijk wel nodig.

Voorkomen van schadeSchade is de ongewenste verandering waardoor een object aan waarde verliest. Schade is vooral het gevolg van materiële veranderingen in het object, maar kan ook veroorzaakt worden door veranderingen in de bewaaromstandigheden of door het verlies van een immateriële eigenschap. door scheefstand als gevolg van de instortende kist

De schadeSchade is de ongewenste verandering waardoor een object aan waarde verliest. Schade is vooral het gevolg van materiële veranderingen in het object, maar kan ook veroorzaakt worden door veranderingen in de bewaaromstandigheden of door het verlies van een immateriële eigenschap. die aan een grafmonument kan ontstaan na het inzakken van een kist kan soms voorkomen worden door bij een bijzetting in een bestaand graf aandacht te schenken aan de technische staat van een eventueel aanwezige roef en fundering. Als de gemetselde roef uit elkaar is gevallen, kan deze weer opgemetseld worden. In sommige gevallen kan de roef vervangen worden in gewapend betonBeton wordt gemaakt door water, een bindmiddel (cement of kalk), zand en grovere toeslagstoffen te mengen. Het mengsel hardt uit tot een amorf materiaal dat in de bouw, maar ook daarbuiten wordt gebruikt., voor zover dit het beeld niet aantast. Soms kan scheefstand van een stèle verbeterd worden door het in een betonnen keepstuk te plaatsenConcentratie van bebouwing.. De mogelijkheid tot verzakken of scheefstand neemt dan af. De bovenkant van het betonnen keepstuk kan iets onder het maaiveld worden geplaatst. Ook is een vorstvrije aanleg te overwegen.

Signalering van schadeSchade is de ongewenste verandering waardoor een object aan waarde verliest. Schade is vooral het gevolg van materiële veranderingen in het object, maar kan ook veroorzaakt worden door veranderingen in de bewaaromstandigheden of door het verlies van een immateriële eigenschap. door roestend ijzerFe. Dichtheid 7,86 kg/m3. Metaal dat in de bouw zeer veel is toegepast, vooral voor het opnemen van trekkrachten in verankeringen, trekstangen e.d.. Het heeft het nadeel dat het sterk kan corroderen (roesten), waarna door volumevermeerdering schade aan bouwdelen kan optreden. Ook gebruikt voor spijkers, hang- en sluitwerk, siersmeedwerk en vele andere doeleinden. In XVII werd vooral vanwege de taaiheid en buigbaarheid veel ijzer uit Zweden betrokken en als zodanig in bestekken vermeld.Kan ook worden gegoten in vormen. Gietijzer bevat 3-5 koolstof, is bros en kan geen trekkrachten opnemen. Smeedijzer bevat ongeveer 0,1 koolstof. IJzer met zeer weinig koolstof wordt staal genoemd.

Regelmatig inspecteren en conserveren van zichtbare ijzerwerken is de beste vormDe omtrek, vorm of kenmerkende configuratie van een object met inbegrip van zijn contouren; de uiterlijke verschijningsvorm of buitenste begrenzing van het object. (AAT-Ned) van preventie van schadeSchade is de ongewenste verandering waardoor een object aan waarde verliest. Schade is vooral het gevolg van materiële veranderingen in het object, maar kan ook veroorzaakt worden door veranderingen in de bewaaromstandigheden of door het verlies van een immateriële eigenschap. aan graftekens. Dat geldt voor alle ijzeren onderdelen aan het grafteken, van hekwerk tot ketting en van knelband tot kram. Soms is ijzerFe. Dichtheid 7,86 kg/m3. Metaal dat in de bouw zeer veel is toegepast, vooral voor het opnemen van trekkrachten in verankeringen, trekstangen e.d.. Het heeft het nadeel dat het sterk kan corroderen (roesten), waarna door volumevermeerdering schade aan bouwdelen kan optreden. Ook gebruikt voor spijkers, hang- en sluitwerk, siersmeedwerk en vele andere doeleinden. In XVII werd vooral vanwege de taaiheid en buigbaarheid veel ijzer uit Zweden betrokken en als zodanig in bestekken vermeld.Kan ook worden gegoten in vormen. Gietijzer bevat 3-5 koolstof, is bros en kan geen trekkrachten opnemen. Smeedijzer bevat ongeveer 0,1 koolstof. IJzer met zeer weinig koolstof wordt staal genoemd. gebruikt om onderdelen te verbinden zonder dat dat zichtbaar is. Bij ijzeren doken als verbindingsmiddel tussen de natuurstenen onderdelen van het grafteken wordt de schadeSchade is de ongewenste verandering waardoor een object aan waarde verliest. Schade is vooral het gevolg van materiële veranderingen in het object, maar kan ook veroorzaakt worden door veranderingen in de bewaaromstandigheden of door het verlies van een immateriële eigenschap. vaak pas zichtbaar als het te laat is. Kleine, dunne scheurenEen scheur is een barst of een uiteenrijting in een flexibel materiaal waarbij geen materiaal verloren gaat en waarbij weinig vervorming optreedt. Een scheur is een vorm van mechanische schade, veroorzaakt door het met kracht uit elkaar trekken van een flexibel materiaal zoals papier of textiel. in de natuursteennatuursteen: gesteente, niet gevormd in ambachtelijke of industriële processen. verraden soms de aanwezigheid van roestende doken. De schadeSchade is de ongewenste verandering waardoor een object aan waarde verliest. Schade is vooral het gevolg van materiële veranderingen in het object, maar kan ook veroorzaakt worden door veranderingen in de bewaaromstandigheden of door het verlies van een immateriële eigenschap. kan dan nog beperkt worden door onmiddellijk maatregelen te nemen. Andere, zich nog niet manifesterende roestende doken zijn op te sporen met behulp van een metaaldetector. Om roestende doken te verwijderen is het vaak noodzakelijk om het monumentBouwwerk dat door zijn grootse, schone of kunstzinnige vormen opmerkelijk is of door de eraan verbonden historische associaties eerbiedwaardig wordt geacht. Ook om zijn betekenis voor de kunst- en bouwgeschiedenis, de geschiedkunde en de technologie kan het gebouw hoog worden gewaardeerd. De ouderdom, de hiermee gepaard gaande inwerking van de tijd en het harmonische geheel hebben er verder toe geleid dat een ‘samengegroeide’ veelheid van bouwwerken als monument kan worden beschouwd. Dit geldt voor een straat, een gracht, een wijk en zelfs een stad of dorp.In Nederland is de wettelijke bescherming sedert 1961 geregeld in de Monumentenwet, waarin ook beschermde stads- en dorpsgezichten zijn opgenomen. (Haslinghuis) te demonteren. Nog niet altijd is de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) gescheurd door het roesten van de doken. In dat geval kunnen ze via het voegvlak met een metaalzaag doorgezaagd worden, waardoor de delen los van elkaar komen. Met behulp van een holle boor (geen klopboor) worden de doken vervolgens uitgeboord.

Herstel van gebroken stenenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis)

De aanwezigheid van breuken behoeft nog geen reden te zijn een grafmonument als verloren te beschouwen. Breuken in natuursteennatuursteen: gesteente, niet gevormd in ambachtelijke of industriële processen. kunnen worden verbonden met lijmLijm: vloeibare stof of mengsel, als dan niet voorzien van (zeer fijne) vulmiddelen, waarmee na verharding een verbinding tussen twee onderdelen is te bewerkstelligen. (Bestekstermen voor B bewerking, behandeling en verwerking van natuursteen) en met verankeringen. Het lijmenAls men twee of meer delen van een object aan elkaar lijmt, voegt men ze met een hechtmiddel samen. van natuurstenen graftekens vergt een speciale kennis, vaardigheid en techniekEen techniek is een werkwijze die men volgt bij het uitvoeren van een werk. Onder de techniek waarmee een kunstwerk tot stand komt, verstaat met de gebruikte techniek zoals de aquareltechniek of de film.. Lijmen kan niet onder alle weersomstandigheden plaatsvinden. Vooral temperatuur speelt een rol en dit verschilt ook weer per lijmsoort. Een verkeerde lijmLijm: vloeibare stof of mengsel, als dan niet voorzien van (zeer fijne) vulmiddelen, waarmee na verharding een verbinding tussen twee onderdelen is te bewerkstelligen. (Bestekstermen voor B bewerking, behandeling en verwerking van natuursteen) of een verkeerd gebruikte lijmLijm: vloeibare stof of mengsel, als dan niet voorzien van (zeer fijne) vulmiddelen, waarmee na verharding een verbinding tussen twee onderdelen is te bewerkstelligen. (Bestekstermen voor B bewerking, behandeling en verwerking van natuursteen) kan bij druipen niet of nauwelijks worden verwijderd. Ook zijn er lijmsoorten die bij uitharding krimpen. De te gebruiken soort lijmLijm: vloeibare stof of mengsel, als dan niet voorzien van (zeer fijne) vulmiddelen, waarmee na verharding een verbinding tussen twee onderdelen is te bewerkstelligen. (Bestekstermen voor B bewerking, behandeling en verwerking van natuursteen) moet op de steensoort worden afgestemd. De steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) moet na verlijming weer volkomen één vlak zijn.

Gebroken natuurstenen onderdelen kunnen behalve gelijmdAls men twee of meer delen van een object aan elkaar lijmt, voegt men ze met een hechtmiddel samen. ook worden verbonden door middel van metalenEen metaal is een materiaal dat in vaste vorm kristallijn is, ondoorzichtig, smeedbaar, pletbaar en een goede geleider van warmte en stroom. (Conservation Dictionary) strips of pennen, meestal van RVS. Deze pennen worden met lijmLijm: vloeibare stof of mengsel, als dan niet voorzien van (zeer fijne) vulmiddelen, waarmee na verharding een verbinding tussen twee onderdelen is te bewerkstelligen. (Bestekstermen voor B bewerking, behandeling en verwerking van natuursteen) aangebracht in geboorde gaten. Dat kunnen gaten zijn die geboord worden in het breukvlak, waardoor de pen na het samenvoegen van de delen uiteindelijk niet meer te zien is, of door gaten te boren vanuit de zijkant van het natuurstenen onderdeel, door het breukvlak heen. Bij de eerste methode kan het boorgat in het onderste deel van de zerk of steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) iets ruimer zijn. Op die wijze ontstaat de soms gewenste speling die kan leiden tot een volkomen vlak verlijmde steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis). Het is daarbij handig om de gebroken steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) zo te plaatsenConcentratie van bebouwing. dat de te verbinden onderdelen door hun gewicht in elkaar zakken en in de juiste positie komen, waardoor de naad tussen de gebroken delen minimaal is. Een gebroken zerk kan men dus best op een schuin vlak plaatsenConcentratie van bebouwing. bij dit soort werkzaamheden.

Lijmen: verschillende methoden

De methode van lijmenAls men twee of meer delen van een object aan elkaar lijmt, voegt men ze met een hechtmiddel samen. van gebroken natuurstenen graftekens behoort afgestemd te worden op het type grafteken. Zware, liggende zerken vergen een andere benadering dan lichte en staande stenenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis). Indien een scheurEen scheur is een barst of een uiteenrijting in een flexibel materiaal waarbij geen materiaal verloren gaat en waarbij weinig vervorming optreedt. Een scheur is een vorm van mechanische schade, veroorzaakt door het met kracht uit elkaar trekken van een flexibel materiaal zoals papier of textiel. in een zerk geen verdere gevolgen heeft voor de integriteit of het aangezicht, is het te overwegen de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) op een betonplaat te plaatsenConcentratie van bebouwing. zonder verdere ingrepen. De betonplaat dient dan wel iets kleiner te zijn dan de zerk zelf, zodat deze uit het gezicht blijft. Indien breuk al heeft geleid tot meerdere losse stukken en de onderzijde van een zware zerk vlak is, kan de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) liggend worden verlijmd. Daarbij worden eerst de breukvlakken gereinigd en wordt de lijmLijm: vloeibare stof of mengsel, als dan niet voorzien van (zeer fijne) vulmiddelen, waarmee na verharding een verbinding tussen twee onderdelen is te bewerkstelligen. (Bestekstermen voor B bewerking, behandeling en verwerking van natuursteen) gedoseerd aangebracht, zodanig dat deze niet buiten het vlak komt. Tussen de te lijmenAls men twee of meer delen van een object aan elkaar lijmt, voegt men ze met een hechtmiddel samen. delen kunnen eventueel roestvast stalen doken aangebracht worden als verankeringVerankering: verbinding met doken, krammen, pennen of andere constructiedelen, bestaande uit al dan niet gebogen en/of aan elkaar verbonden staven tussen twee onderdelen van natuursteen of tussen een onderdeel of werkstuk van natuursteen naar nabijgelegen ander werk.. Bij een stèle dient aan beide zijden van de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) ruimteBeslotenheid, het door architectonische elementen omvatte (muren, pijlers, overdekking). In die zin is architectuur een ruimtekunst. (Haslinghuis) over te blijven voor het aanbrengen van een op kleurKleur is een eigenschap van licht die wordt bepaald door de verschillende golflengtes waaruit dat licht is samengesteld. gebrachte voeg. Voor borging kan na het voegen een bronzen of roestvast stalen, zwart geverfde knelband worden aangebracht. Per situatie wordt een keuze gemaakt. Is de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) aan de onderzijde niet vlak, dan wordt de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) verticaal verlijmd. Niet elke steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) kan echter zomaar worden opgetild. Onzichtbare steken kunnen namelijk voor verrassingen zorgen. De steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) kan immers uit elkaar vallen. Is optillen wel mogelijk, dan wordt de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) zodanig in een frame geplaatst dat de vlakke zijde wordt gezekerd. Het voordeel van deze methode is dat het gewicht van de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis) de breuk goed zal aandrukken. Het aanbrengen van doken is ook hier op zijn plaatsConcentratie van bebouwing., evenals het aanbrengen van een knelband na verlijming. De keuze hangt onder meer af van het gewicht van de steenHarde delfstof die niet smeedbaar, niet brandbaar en (vrijwel) niet in water oplosbaar is. Wordt in de bouwkunst gebruikt als houw-, breuk- of veldsteen. (Haslinghuis). Doken hoeven niet aangebracht te worden bij dunnere platen, zoals de tekstplaten op een groter samengesteld monumentBouwwerk dat door zijn grootse, schone of kunstzinnige vormen opmerkelijk is of door de eraan verbonden historische associaties eerbiedwaardig wordt geacht. Ook om zijn betekenis voor de kunst- en bouwgeschiedenis, de geschiedkunde en de technologie kan het gebouw hoog worden gewaardeerd. De ouderdom, de hiermee gepaard gaande inwerking van de tijd en het harmonische geheel hebben er verder toe geleid dat een ‘samengegroeide’ veelheid van bouwwerken als monument kan worden beschouwd. Dit geldt voor een straat, een gracht, een wijk en zelfs een stad of dorp.In Nederland is de wettelijke bescherming sedert 1961 geregeld in de Monumentenwet, waarin ook beschermde stads- en dorpsgezichten zijn opgenomen. (Haslinghuis).

Stenen die veel steken bevatten, worden met behulp van balkhout en klemmen gezekerd, opgetild en getransporteerd. Het lijmenAls men twee of meer delen van een object aan elkaar lijmt, voegt men ze met een hechtmiddel samen. van breuken in onderdelen van samengestelde graftekens en onderdelen van grafkelders vindt op eenzelfde wijze plaatsConcentratie van bebouwing. als hiervoor is aangegeven.

Elke situatie vergt een eigen aanpak, waarbij de inventiviteit en deskundigheid van de vakman een belangrijke rol spelen.

Reinigen van graftekens

Pogingen tot herstel1. Weer tot een geheel maken door een onderdeel te vervangen of door wat gescheurd of gebroken is weer terug aan te zetten, of door iets anderszins weer in een goede staat te brengen. 2. Herstel van een vervallen gebouw (of wijk) omvat het opknapwerk dat het weer in een aanvaardbare toestand brengt voor verder gebruik. van natuurstenen graftekens, hoe goed bedoeld ook, leiden vaak tot nog meer schadeSchade is de ongewenste verandering waardoor een object aan waarde verliest. Schade is vooral het gevolg van materiële veranderingen in het object, maar kan ook veroorzaakt worden door veranderingen in de bewaaromstandigheden of door het verlies van een immateriële eigenschap.. Het herstellen1. Weer tot een geheel maken door een onderdeel te vervangen of door wat gescheurd of gebroken is weer terug aan te zetten, of door iets anderszins weer in een goede staat te brengen. 2. Herstel van een vervallen gebouw (of wijk) omvat het opknapwerk dat het weer in een aanvaardbare toestand brengt voor verder gebruik. van graftekens is werk voor specialisten. Dat geldt ook voor het verwijderen van leuzen en tekens. Meer schadeSchade is de ongewenste verandering waardoor een object aan waarde verliest. Schade is vooral het gevolg van materiële veranderingen in het object, maar kan ook veroorzaakt worden door veranderingen in de bewaaromstandigheden of door het verlies van een immateriële eigenschap. kan voorkomen worden door meer tijd te nemen voor het inwinnen van informatie bij deskundigen, die in staat zijn de toegebrachte schadeSchade is de ongewenste verandering waardoor een object aan waarde verliest. Schade is vooral het gevolg van materiële veranderingen in het object, maar kan ook veroorzaakt worden door veranderingen in de bewaaromstandigheden of door het verlies van een immateriële eigenschap. op doeltreffende wijze te beoordelen en te herstellen1. Weer tot een geheel maken door een onderdeel te vervangen of door wat gescheurd of gebroken is weer terug aan te zetten, of door iets anderszins weer in een goede staat te brengen. 2. Herstel van een vervallen gebouw (of wijk) omvat het opknapwerk dat het weer in een aanvaardbare toestand brengt voor verder gebruik..

Literatuur

  • Aptroot, André en Kok van Herk, Algen, korstmossen en mossen op monumentenBouwwerk dat door zijn grootse, schone of kunstzinnige vormen opmerkelijk is of door de eraan verbonden historische associaties eerbiedwaardig wordt geacht. Ook om zijn betekenis voor de kunst- en bouwgeschiedenis, de geschiedkunde en de technologie kan het gebouw hoog worden gewaardeerd. De ouderdom, de hiermee gepaard gaande inwerking van de tijd en het harmonische geheel hebben er verder toe geleid dat een ‘samengegroeide’ veelheid van bouwwerken als monument kan worden beschouwd. Dit geldt voor een straat, een gracht, een wijk en zelfs een stad of dorp.In Nederland is de wettelijke bescherming sedert 1961 geregeld in de Monumentenwet, waarin ook beschermde stads- en dorpsgezichten zijn opgenomen. (Haslinghuis), Info Restauratie en beheer 16, Rijksdienst voor de Monumentenzorg, Zeist 1999, te bestellen via info@cultureelerfgoed.nl
  • Attema, Y. en L. Bok (red.), Begraafplaatsen als cultuurbezit, Den Haag 2003
  • Bok, Leon, Verantwoord omgaan met funerair erfgoedBetreft de zorg voor wat ons als samenleving rest uit het verleden. Het is dus breder dan de term 'monument', die in hoofdzaak voor gebouwen gebruikt wordt, maar omvat ook archeologisch erfgoed en 'immaterieel' erfgoed, zoals gebruiken, kennis etc. Het is het geheel van verhalen, plekken, gebouwen en objecten die binnen een groep van generatie op generatie wordt overgedragen., Een methode, Rijksdienst voor de Monumentenzorg, Zeist 2003
  • Hofmeijer-van Ham, Marja, e.a., Instandhouding van historische graftekens van ijzerFe. Dichtheid 7,86 kg/m3. Metaal dat in de bouw zeer veel is toegepast, vooral voor het opnemen van trekkrachten in verankeringen, trekstangen e.d.. Het heeft het nadeel dat het sterk kan corroderen (roesten), waarna door volumevermeerdering schade aan bouwdelen kan optreden. Ook gebruikt voor spijkers, hang- en sluitwerk, siersmeedwerk en vele andere doeleinden. In XVII werd vooral vanwege de taaiheid en buigbaarheid veel ijzer uit Zweden betrokken en als zodanig in bestekken vermeld.Kan ook worden gegoten in vormen. Gietijzer bevat 3-5 koolstof, is bros en kan geen trekkrachten opnemen. Smeedijzer bevat ongeveer 0,1 koolstof. IJzer met zeer weinig koolstof wordt staal genoemd., kunststeen en hout, Info Restauratie en beheer 19, Rijksdienst voor de Monumentenzorg, Zeist 2000, te bestellen via info@cultureelerfgoed.nl
  • Bok, Leon en René ten Dam, Canon van het NederlandsHet Nederlands is een West-Germaanse taal en de moedertaal van de meeste inwoners van Nederland, België en Suriname. In de Europese Unie spreken ongeveer 23 miljoen mensen Nederlands als eerste taal, en een bijkomende vijf miljoen als tweede taal. Verder is het Nederlands ook een officiële taal van de Caraïbische (ei)landen Aruba, Curaçao en Sint-Maarten, terwijl er nog minderheden bestaan in Frankrijk, Duitsland en in mindere mate Indonesië, en nog ruim een half miljoen sprekers in de Verenigde Staten, Canada en Australië. De Kaap-Hollandse dialecten van Zuid-Afrika en Namibië werden gestandaardiseerd tot Afrikaans, een dochtertaal van het Nederlands. funerair erfgoedBetreft de zorg voor wat ons als samenleving rest uit het verleden. Het is dus breder dan de term 'monument', die in hoofdzaak voor gebouwen gebruikt wordt, maar omvat ook archeologisch erfgoed en 'immaterieel' erfgoed, zoals gebruiken, kennis etc. Het is het geheel van verhalen, plekken, gebouwen en objecten die binnen een groep van generatie op generatie wordt overgedragen., IJsselstein 2020

Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 25 jan 2021 om 12:52.