Informatie over de Erfgoed Deal

Introductie

Het programma Erfgoed Deal (2019-2025) ondersteunde aansprekende projecten waarin het behoud en gebruik van erfgoed samengaat met de actuele ruimtelijke transitieopgaven, zoals klimaatadaptatie, energietransitie, duurzame economie, natuur en landbouw, de woonopgave en mobiliteit.

Door voorbeeldprojecten te cofinancieren en in een uitvoeringsprogramma bij elkaar te brengen, werkten we samen met onze partners aan een betere en duurzame leefomgeving waarin ons gedeelde verleden herkenbaar is. In erfgoed en cultuurhistorie zit kennis – en die kennis is soms vergeten – over eeuwenoude systemen, technieken, bouwwerken en structuren die we kunnen inzetten om onze huidige en toekomstige leefomgeving in te richten. Oude bouwstijlen, kaarten, ambachten en productiemethoden helpen onze relatie met de natuurlijke systemen te herstellen en opnieuw vorm te geven. Dit noemen we erfgoedinclusief werken.

De Erfgoed Deal was een samenwerkingsverband tussen de rijksoverheid, gemeenten, provincies, waterschappen en maatschappelijke organisaties actief in de ruimtelijke ordening en erfgoedzorg. De Erfgoed Deal was dus van én voor de volle breedte van deze sectoren. Vanuit deze gedachte werkten wij als programmabureau aan de realisatie van de ambities en doelen van de Erfgoed Deal. Wij dachten proactief mee en werkten samen met de initiatiefnemers om de projecten beter te maken en te begeleiden naar een zo goed mogelijke voordracht.

Doel van het programma

Nederland verandert. Door klimaatverandering regent het vaker en harder, terwijl we ook meer last hebben van droogte. Onze fossiele energiebronnen raken uitgeput. Veel steden groeien hard, maar er zijn ook gebieden waar de bevolking wegtrekt en de leegstand toeneemt. Klimaatadaptatie en energietransitie vragen om hogere dijken, meer windturbines en zonneweiden. Er zullen tienduizenden woningen bijgebouwd moeten worden en onze online economie vraagt om enorme distributie- en datacenters. Door deze ontwikkelingen gaan ons landschap en de steden en dorpen waarin we leven er anders uitzien.

Wat erfgoed kan betekenen voor een veranderend Nederland

Het verleden biedt inspiratie voor de urgente opgaven waarvoor we staan. Met de kracht van ontwerp geven we historische waarden een plek in de toekomst.

De Erfgoed Deal was een afspraak voor en door vijftien partners, bestaande uit maatschappelijke organisaties en overheden. Het programmabureau van de Erfgoed Deal zette zich in dat we kunnen blijven wonen in een land waarin we ons verleden herkennen en waar we ons thuis voelen. Het programmabureau zocht aansprekende voorbeelden van plekken die gaan veranderen en waar erfgoed een rol van betekenis kan spelen, zoals bij de versterking van eeuwenoude rivierdijken of de aanleg van windmolenparken aan de rand van beschermde landschappen. Denk ook aan de transformatie van oude industriële gebieden naar nieuwe woonwijken. Of dat eeuwenoude waterpartijen op landgoederen kunnen helpen om overtollig water op te slaan.

Het programmabureau droeg financieel bij aan zulke projecten. Zodat we samen konden leren, onderzoeken en dat breed in Nederland konden delen, met als doel dat we dat we ons land in de toekomst met zorg vormgeven.

Partners

De Erfgoed Deal is op 21 februari 2019 ondertekend door overheden en maatschappelijke organisaties in Madurodam in het bijzijn van de minister van Onderwijs Cultuur en Wetenschap (OCW), Ingrid van Engelshoven. De Erfgoed Deal was een samenwerkingsverband tussen de ministeries Onderwijs Cultuur en Wetenschap (OCW), Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK), Infrastructuur en Waterstaat (I en W) en Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV), Interprovinciaal Overleg (IPO), Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), Federatie Grote Monumentengemeenten (FGM) en het Bestuurlijk Platform Erfgoedgemeenten, Federatie Instandhouding Monumenten (FIM), Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer, LandschappenNL, het Rijksvastgoedbedrijf en de Federatie Ruimtelijke Kwaliteit (FRK).

Op 16 maart 2023 is de Erfgoed Deal verlengd voor 2023-2025. Begin 2023 hebben ook de Unie van Waterschappen en de Minister voor Klimaat en Energie namens het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) de Erfgoed Deal ondertekend en hiermee maakten zij onderdeel uit van het samenwerkingsverband.

Organisatie van het programma

Programmabureau

Het programmabureau was de ‘thuisbasis’ van de Erfgoed Deal. Zij inspireerden, joegen aan en gingen op zoek naar inspirerende voorbeeldprojecten. Ze verbonden partijen en initiatieven aan de ambities en doelstellingen van de Erfgoed Deal. Tevens vervulden ze een spilfunctie bij de advisering van de projecten voor opname in het uitvoeringsprogramma. Ze beoordeelden de projecten en adviseerden de stuurgroep die uiteindelijk besloot over het uitvoeringsprogramma. Zij hielden kantoor in Amersfoort, bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, maar hadden een onafhankelijke positie van de partners van de Erfgoed Deal.

Stuurgroep

De stuurgroep was opdrachtgever van het programmabureau Erfgoed Deal. De stuurgroep had een bestuurlijk karakter en werd voorgezeten door een onafhankelijke voorzitter. De stuurgroep bestond uit bestuurlijke vertegenwoordigers van de Vereniging Nederlandse Gemeente (VNG), de Federatie Grote Monumentengemeenten (FGM) i.c. het Bestuurlijke Platform Erfgoedgemeenten, het Interprovinciaal Overleg (IPO), de Unie van Waterschappen en de Federatie Instandhouding Monumenten (FIM). De directeur Kennis en Advies van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed was aanwezig bij de stuurgroep vanuit zijn rol als gedelegeerd opdrachtgever van het programmabureau en vertegenwoordigde in zijn hoedanigheid ook het Rijk. De programmaleider van het programmabureau Erfgoed Deal was secretaris van de stuurgroep. De stuurgroep handelde vanuit de gezamenlijke doelen van de Erfgoed Deal waarbij de leden rekening hielden met elkaars belangen in lijn met de aanbevelingen van de Governance Code cultuur. De stuurgroep besloot over de toekenning van de financiële middelen aan de ingediende projectvoorstellen.

Ondersteuningsteam

De medewerkers van het programmabureau deden een beroep doen op de ervaring en expertise van het Ondersteuningsteam. De leden van het Ondersteuningsteam kwamen vanuit de partners van de Erfgoed Deal. Zij brachten de signalen vanuit hun organisatie in ten behoeve van een goede voorbereiding van de besluitvorming in de stuurgroep, deelden best practices, dachten mee over de ontwikkeling van de Erfgoed Deal en droegen als ambassadeurs de ambities en doelen van de Erfgoed Deal uit in hun eigen organisatie en daarbuiten. Het Ondersteuningsteam kwam in de beginfase van het programma halfjaarlijks bij elkaar en kon tussendoor gevraagd worden om advies door het programmabureau.

Erfgoed Deal in cijfers

In 9 aanvraagronden (2019-2025) hebben in totaal 100 projecten een definitieve indiening gedaan voor een Erfgoed Deal. Deze 100 projecten vroegen gezamenlijk een bedrag van €69.465.000 aan bij het samenwerkingsprogramma. Uiteindelijk is er met 59 projecten een Erfgoed Deal gesloten.

De vereiste om middelen uit de Erfgoed Deal te matchen met cofinanciering zorgt voor grotere betrokkenheid van verschillende partijen. Hiermee wordt de impact van projecten vergroot
— Ecorys, Eindrapport evaluatie Erfgoed Deal

Totaal beschikbaar gesteld voor erfgoedinclusieve projecten: €82.089.000

€33.569.000 bijdrage Erfgoed Deal
€48.520.000 matching door medeoverheden

Erfgoed Deal projecten:

100 projecten hebben een definitieve aanvraag ingediend voor financiering
met 59 van die projecten is uiteindelijk een Erfgoed Deal gesloten

De thema's en projecten van de Erfgoed Deal

Voor de selectie van de Erfgoed Deal-projecten is met een portfoliobenadering gewerkt, waarbij bewust is gestreefd naar een evenwichtige spreiding over zowel thema’s als geografische ligging. Sommige projecten zijn niet aan één locatie gebonden, maar bestrijken meerdere provincies.

De Erfgoed Deal stond voor een Nederland waarin ons verleden tastbaar is en waarmee we ons verbonden voelen. Dit bereikten we door erfgoed als een vaste waarde in ruimtelijke ontwikkelingen te positioneren. Het programmabureau zocht aansprekende voorbeelden van projecten of initiatieven waarbij de transitieopgaven worden verrijkt door erfgoed. De projecten of initiatieven richten zich op vier ruimtelijke transities: Landbouw en Natuur, Energie en Economie, Wonen en Mobiliteit, Water en Bodem. In de periode 2019-2022 aangevuld met de kleinere thema's Participatie & Dialoog en Erfgoed in de Omgevingswet.

Transitie: Landbouw en Natuur

Ons landelijk gebied staat onder druk. Er zijn maatregelen nodig om het landelijk gebied leefbaar, gezond, aantrekkelijk en toekomstbestendig te ontwikkelen. Dat vraagt om keuzes en slimme combinaties. Ook in de toekomst willen we een gezond en veilig landelijk gebied, waar voedsel geproduceerd wordt, waar prettig gewoond kan worden en waar de natuur de ruimte krijgt met als uitkomst een herkenbaar en aantrekkelijk landschap en vitale gemeenschappen.

Tegelijkertijd is het landelijk gebied niet een optelsom van technische oplossingen. Een integrale blik is meer dan nodig. Dat erfgoed een belangrijke bijdrage kan leveren is evident: het verleden biedt houvast en zorgt ervoor dat mensen zich blijven herkennen in de gebieden waar zij wonen, werken en recreëren. Het gaat bijvoorbeeld om het herstel van historische landschapselementen en verkavelingspatronen, groenblauwe-dooradering of de herbestemming van monumentale boerderijen.

Landbouw en Natuur: prioritaire opgaven

Natuurverbetering en stikstofreductie
Groenblauwe dooradering
CO2-reductie
Natuurinclusieve landbouw
Overgangsgebieden
Veenweidelandschappen
Robuuste natuur
Transformatie agrarische bebouwing en erf

Er zijn 9 Erfgoed Deal-projecten binnen het thema Landbouw en Natuur. In totaal is er vanuit de Erfgoed Deal €4.412.000 geïnvesteerd in de erfgoedinclusieve aanpak van deze transitieopgave. Medeoverheden hebben daar bovenop €5.536.000 gematched.

Landbouw en Natuur Erfgoed Deal-projecten

Amsterdam Wetlands
Belevenisboerderij Schieveen
Boerderijen Oldambt-Nijambt
Greppelland Fryslân
Buitengewone Leerstoel
Middag-Humsterland
Nieuw Drassig Land
Pionieren in de Peel
Ringwalburg Burgh-Haamstede

Transitie: Energie en Economie

De komende jaren moet Nederland verduurzamen. Daarnaast is de ruimte schaars en willen we ondernemers voldoende ruimte bieden om te ontwikkelen. Dat vraagt om ruimte voor economie en de ruimtelijk inpassing van energie. Om deze opgaven te realiseren zijn forse ruimtelijke ingrepen nodig.

Erfgoed en ontwerp kunnen inspiratie bieden voor deze inpassingen en tegelijkertijd het landschap herkenbaar houden. Het gaat hier bijvoorbeeld om de inpassing van distributiecentra en de realisatie van zonneweides, windenergie en energie infrastructuur op basis van kenmerken en karakteristieken die passen bij het cultuurlandschap en onze steden en dorpen.

Energie en Economie: prioritaire opgaven

Aanleg van zonneweiden en windparken
Gebruik van biomassa
Regionale Energiestrategie (RES)
Inpassing energie-infrastructuur
Distributie- en datacentra
Vestigingsklimaat
Recreatie
Toerisme

Er zijn 14 Erfgoed Deal-projecten 1 binnen het thema Energie en Economie. In totaal is er vanuit de Erfgoed Deal €6.881.000 geïnvesteerd in de erfgoedinclusieve aanpak van deze transitieopgave. Medeoverheden hebben daar bovenop €8.204.000 gematched.

Energie en Economie Erfgoed Deal-projecten

Du MOment des Monuments
Elektriciteitshuisjes Utrechtse Binnenstad
Een Nieuwe Tijd
Enci Maastricht
Erfgoed Sterren
Forteiland Pampus
Kademuren Amsterdam
Meester van der Heijdengroeve
Molenaarserf Hemmes
Paal Getijdenhaventje
Proeftuin Opgewekt
Slotkwartier Egmond aan den Hoef
Waddenkust K(l)eigoed!
Warmtetransitie Amersfoortse Binnenstad

Transitie: Wonen en Mobiliteit

Nederland staat voor een forse woningbouwopgave. In sommige gebieden komen tienduizenden woningen erbij, en dat allemaal in een land met schaarse ruimte. Er spelen opgaven omtrent het binnenstedelijk bouwen van woningen, waarbij ook voldoende ruimte gereserveerd moet worden voor een kwalitatief aantrekkelijke leefomgeving zoals groene ruimten en parken. Hierbij kan gedacht worden aan de herbestemming van kerken, industrieel erfgoed en ander monumentaal vastgoed en het anders benutten van historische groenstructuren.

Daarnaast zorgt dit ook voor opgaven omtrent mobiliteit. Hoe zorgen we ervoor dat nieuwe wijken goed te bereiken zijn met de fiets, auto of het openbaar vervoer? Door voort te borduren op aanwezige cultuurhistorische waarden en de toepassing van goed ontwerp kan bijgedragen worden aan de identiteit van deze nieuwe woongebieden, waarbij de bestaande structuren een rol kunnen spelen en kunnen helpen bij de realisatie van de opgaven.

Wonen en Mobiliteit: prioritaire opgaven

Kwalitatieve woningbouw en verbetering ruimtelijke kwaliteit
Aardgasvrij en energieneutraal wonen
Herbestemming- en transformatieopgaven
Verdichting
Uit- en inbreiding van steden en dorpen
Herstructurering stadsranden en groenzones
Aanleg infrastructuur (OV-knooppunten)
Krimpproblematiek

Er zijn 18 Erfgoed Deal-projecten binnen het thema Energie en Economie. In totaal is er vanuit de Erfgoed Deal €10.032.000 geïnvesteerd in de erfgoedinclusieve aanpak van deze transitieopgave. Medeoverheden hebben daar bovenop €17.168.000 gematched.

Wonen en Mobiliteit Erfgoed Deal-projecten

Almeleau
Archeologie in Rijnenburg
Buurtbakens Haarlem
Buurtschap Hooge Hunze
Campagne ONGEZOUTEN
Di Boneiru, Pa Boneiru
Hart van Oosterhout
Historische Verbindingen Landgoed Eyckenlust
Kazernekwartier Venlo
Renaissance Velperweg Arnhem
Rode Buurt Zaanstad
Scholen Nieuwegein
Sluiskwartier Deventer
Stadshaven Maassluis
Stijlicoon Nagele
Stinspark Zwolle
Swaen Curaçao
Wijkaanpak de Pas

Transitie: Water en Bodem

Nederland kent een lange en uitgebreide traditie op het gebied van waterstaat. Met een goede kennis van het bodem en watersysteem bouwden onze voorgangers dijken en kanalen om het land leefbaar en bruikbaar te houden. Maar ook aan deze maakbaarheid van het landschap zitten grenzen. Dat geldt ook voor ons bodemsysteem. De afgelopen jaren hebben we gezien dat extremere weersomstandigheden zorgen voor grote overlast, dat overtollig water of juist droogte zorgt voor nieuwe uitdagingen. Voor de komende jaren betekent dat, dat water en bodem sturende principes zijn bij de inrichting van ons land.

Er zijn maatregelen nodig om de gevolgen van klimaatverandering op te vangen en te zorgen voor een gezond bodemsysteem. Historische dijken, monumentale kunstwerken en bestaande landschappen kunnen een bron van inspiratie zijn bij de ontwikkeling van deze opgaven. Hierbij kan gedacht worden aan het inzetten van landschapselementen bij het bergen of geleiden van overtollig water of het opnieuw inzetten van monumentale sluizen en waterkerende historische elementen.

Water en Bodem: prioritaire opgaven

Droogtebestrijding
Wateroverlast
Waterkwaliteit
Waterveiligheid
Bodemdaling
Dijkversterking
Beekdalherstel
Hittestress in steden

Er zijn 18 Erfgoed Deal-projecten binnen het thema Water en Bodem. In totaal is er vanuit de Erfgoed Deal €12.036.000 geïnvesteerd in de erfgoedinclusieve aanpak van deze transitieopgave. Medeoverheden hebben daar bovenop €17.747.000 gematched.

Water en Bodem Erfgoed Deal-projecten

Awa pa Kòrsou - Water voor Curaçao
Archeologie Singelpark Oldenzaal
Artis: Ruimte voor Water in de Stad
Beken & Bleken van Losser
Heren Van Herlaer
Hoornwerk Grebbedijk
Kasteelpark Weert
Klimaatbestendige Leidse Binnenstad
Klimaatgeraamte Landfront Vlissingen
Klimaatrobuuste Buitenplaatsen
Landschapszone Almere Stichtsekant
Linielandschap Waaldijk
Nieuwe Waterwerken Zoutkamp
Schans-Buitenwacht Kampen
VONDST
Waterharmonica Noorderbos Tilburg
Watermolenlandschappen
Zitterd Climate Proof

Overzicht Erfgoed Deal projecten per provincie

Hieronder een overzicht van de geografische spreiding van Erfgoed Deal-projecten per provincie:

Noord-Holland:

Amsterdam Wetlands
Artis: Ruimte voor Water in de Stad
Buurtbakens Haarlem
Forteiland Pampus
Kademuren Amsterdam
Molenaarserf Hemmes
Rode Buurt Zaanstad
Slotkwartier Egmond aan den Hoef

Gelderland:

Een Nieuwe Tijd
Hart van Oosterhout
Hoornwerk Grebbedijk
Nieuw Drassig Land
Renaissance Velperweg Arnhem
Wijkaanpak de Pas

Zuid-Holland:

Belevenisboerderij Schieveen
Klimaatbestendige Leidse binnenstad
Nieuwe Hollandse Waterlinie
Stadshaven Maassluis

Friesland:

Greppelland Fryslân
Waddenkust K(l)eigoed

Groningen:

Buurtschap Hooge Hunze
Middag-Humsterland
Nieuwe Waterwerken Zoutkamp
Boerderijen Oldambt-Nijambt

Zeeland:

Klimaatgeraamte Landfront Vlissingen
Meester van der Heijdengroeve
Ringwalburg Burgh-Haamstede
Paal Getijdenhaventje

Brabant:

Pionieren in de Peel
Historische Verbindingen Landgoed Eyckenlust
Watermolenlandschappen
Waterharmonica Noorderbos Tilburg
Heren van Herlear

Utrecht:

Archeologie in Rijnenburg
Du MOment des Monuments
Scholen Nieuwegein
Warmtetransitie Amersfoortse Binnenstad
Elektriciteitshuisjes Utrechtse Binnenstad

Overijssel:

Archeologie Singelpark Oldenzaal
Beken en Bleken van Losser
Erfgoed Sterren
Proeftuin Opgewekt
Schans-Buitenwacht Kampen
Sluiskwartier Deventer
Stinspark Zwolle
Almeleau

Flevoland:

Stijlicoon Nagele
Landschapszone Almere Stichtsekant

Limburg:

Kasteelpark Weert
Kazernekwartier Venlo
Zitterd Climate Proof
ENCI Maastricht

Bonaire:

Di Boneiru, Pa Boneiru

Curaçao:

Awa pa Kòrsou - Water voor Curaçao
Swaen Curaçao

Interprovinciaal:

Buitengewone Leerstoel
Campagne ONGEZOUTEN (IJsselmeer)
Klimaatrobuuste buitenplaatsen
VONDST

Leeromgeving en kennisproducten

Een belangrijk onderdeel van de Erfgoed Deal was het delen van kennis en lessen die voortkomen uit te projecten, met als doel dat iedereen die werkt aan de fysieke leefomgeving van Nederland inspiratie kan putten uit hoe erfgoedinclusief werken er in de praktijk uitziet. De leeromgeving van de Erfgoed Deal was de naam voor de verzameling communicatiemiddelen en activiteiten waarmee de kennis en lessen die voortkomen uit de projecten van de Erfgoed Deal werden verspreid onder de doelgroep van het programma.

Binnen de leeromgeving richtten we ons enerzijds op het niveau van de projecten en hun betrokkenen; hiervoor organiseerden we intervisiebijeenkomsten om informatie uit te wisselen en van elkaar te leren. Anderzijds richtten we ons op systeemniveau op de uitvoeringspraktijk van de transitieopgaven die centraal staan in de Erfgoed Deal. We zijn daarbij op zoek gegaan naar de netwerken van ontwerpers, beleidsmakers en adviseurs die op de thema’s werkzaam zijn en de (toekomstige) ruimtelijke ordening-specialist. Op deze manier versterkten we de kennisontwikkeling en kennisdeling bij de projecten en zorgden we ervoor dat deze kennis verder wordt gebracht, doelbewust ook buiten de erfgoedsector.

Met de leeromgeving bereikten we dat al tijdens het programma actief is gewerkt aan het verzamelen van kennis en het verspreiden hiervan. Bij het begeleiden en selecteren van de projecten is uitdrukkelijk aandacht gevraagd voor kennisontwikkeling. De initiatiefnemers van projecten zijn begeleid in het concreet maken van hoe deze kennis verder kan worden gebracht door bijvoorbeeld de publicatie van een essay, organiseren van een symposium en het aansluiten bij het hoger en academisch onderwijs. Het was de bedoeling om juist via de netwerken van de projecten kennis over hoe erfgoed benut kan worden voor ruimtelijke transities buiten de erfgoedsector te laten landen.

Leren op projectniveau

Alle projecten van de Erfgoed Deal zijn uniek en voegen een nieuw element toe aan eerdere pilots of projecten. Elke uitvoeringsronde kwamen er nieuwe projecten bij. De initiatiefnemers van de geselecteerde projecten konden veel leren van elkaars proces. Dit was een belangrijk onderdeel van de leeromgeving van alle projecten die meededen aan de Erfgoed Deal.

We deden dit door middel van:

Intervisie webinars met initiatiefnemers van projecten binnen de Erfgoed Deal
Startbijeenkomsten van de afzonderlijke Erfgoed Dealprojecten

Daarnaast heeft ieder project in het projectplan eigen punten voor de leeromgeving geformuleerd waardoor zij gedurende het proces resultaten delen met anderen, bijvoorbeeld via een onderwijsmodule, excursies, wandelingen, tentoonstellingen of kennissessies, al dan niet als onderdeel van een grotere manifestatie, congres of symposium.

Voorbeelden van de afgelopen periode:

Webinar Vitaal Platteland
Tijdschrift Lessen uit de Wederopbouw (link)
Digitale kennismiddag over omgevingskwaliteit in ruimtelijke ontwikkelingen voor ambtenaren uit de gemeenten die deelnemen aan het project Een Nieuwe Tijd! Wederopbouw in de Achterhoek
Aflevering over het Hoornwerk bij de Grebbedijk in de podcastserie van het Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP)

Leren op systeemniveau

Het belang en de meerwaarde van erfgoed willen we een vaste plek geven in de uitvoeringspraktijk van de transitieopgaven die centraal stonden in de Erfgoed Deal. De breder te delen kennis en geleerde lessen uit de gekozen projecten verspreidden we onder de doelgroepen waarvoor dit interessant is en bedden we in bestaande kennissystemen in.

Dit deden we onder andere door middel van:

Online themawebinars (i.s.m. de ErfgoedAcademie)
Het tijdschrift DEAL!
De podcast ‘Verborgen in het volle zicht’.
Maandelijkse nieuwsbrief
Website met voorbeelden & informatie (projectenpagina met kernkaarten)
Presentaties en kennisuitwisseling op bijeenkomsten en (kennis)platforms van overheden en maatschappelijke organisaties die de Erfgoed Deal hebben ondertekend

Alle kennisproducten op een rij

Tijdschrift DEAL!

De relevante kennis en lessen stuurden we gebundeld de wereld in en is voor meer dan de erfgoedsector relevant. Deze beweging dragen we graag uit via De DEAL!. In dit magazine lees je achtergrondverhalen over onze projecten, diverse columns en opiniërende artikelen. Er zijn in totaal 6 tijdschriften verschenen.

Lees het magazine

Kernkaartenbundel

Wat kunnen we leren en wat leveren de projecten op? De lessen en opbrengsten van de projecten zijn vastgelegd in de kernkaartenbundel. We maken de kernkaartenbundel om de kennis die uit de projecten komt te ontsluiten, nu en in de toekomst.

De kernkaartenbundel geeft een tussenstand van de resultaten van alle 59 projecten die het programma Erfgoed Deal in de periode 2019-2025 heeft opgeleverd. Sommige projecten zijn al afgerond, maar het merendeel van de projecten loopt nog. De meest recente kernkaartenbundel is gepubliceerd in januari 2026 en geeft de stand van zaken van dat moment weer.

Een kernkaart beschrijft kort en bondig alle relevante informatie van het project. Hiermee wilde de Erfgoed Deal goede voorbeeldprojecten makkelijk vindbaar en deelbaar maken. Initatiefnemers van nieuwe projecten zagen zo welke lessen er al geleerd zijn in de bestaande of afgeronde projecten. Daarnaast biedt de kernkaart een ingang om contact op te nemen met ervaringsdeskundigen.

Lees de kernkaartenbundel

Podcast 'Verborgen in het volle zicht'

Als we alleen de feiten op een rij zetten, missen we belangrijke details. In de podcast reeks ‘Verborgen in het volle zicht’ onderzoekt Simon Heijmans bijzondere plekken in Nederland. Hij kiest projecten uit de uitvoeringsprogramma's van de Erfgoed Deal en gaat op zoek naar het verhaal achter het project. Met je ogen dicht is het alsof je met hem mee op reis gaat.

‘Verborgen in het volle zicht’ is een podcast van Simon Heijmans in opdracht van de Erfgoed Deal. Muziek: Amir Vahidi Mixage: Sam Huisman

Benieuwd? Zoek in je favoriete podcastapp naar 'Verborgen in het volle zicht'

Themawebinars

De Erfgoed Deal organiseerde in samenwerking met de ErfgoedAcademie webinars waar de transitiethema’s centraal stonden. Dit deden we in verschillende reeksen.

Themawebinars

Derde reeks: Erfgoedinclusieve energietransitie
Derde reeks: Erfgoedinclusieve watervoering
Derde reeks: Erfgoedinclusieve leefomgeving
Derde reeks: Erfgoedinclusieve landbouwtransitie
Tweede reeks: Communicatie en erfgoed
Tweede reeks: Transformatiekaders en stedelijke groei
Tweede reeks: De integrale wateropgave
Eerste reeks: Verduurzaming als kans bij nieuwe opgave?
Eerste reeks: De toekomst van kwaliteit in de omgevingsvisie
Eerste reeks: Verduurzaming cultuurhistorisch corporatiebezit: een last of een lust?
Eerste reeks: Droogte, klimaatverandering of peilbeheer?

Bekijkde themawebinars.

Alle bijeenkomsten op een rij

Themabijeenkomsten

In het najaar van 2022 organiseerde het programmabureau van de Erfgoed Deal drie themabijeenkomsten over de meerwaarde van en kansen voor erfgoed binnen opgaven rondom klimaatadaptatie, duurzaamheid, energietransitie en stedelijke groei. Tijdens deze bijeenkomsten werd zowel kennis gebracht als gehaald. De drie middagen waren een goede weergave van de resultaten van drie jaar Erfgoed Deal en de projecten die hieruit voort kwamen.

Deze themabijeenkomsten vonden plaats in 2022:

Erfgoed en stedelijke groei (13 oktober 2022). Locatie: Erfgoed Deal-project in Maassluis.
Klimaatadaptieve landschappen en steden (22 november 2022). Locatie: Erfgoed Deal-project Watermolenlandschappen voor Klimaatadaptatie bij de Venbergse watermolen in Valkenswaard.
Duurzame steden (12 december 2022). Locatie: Erfgoed Deal-project in Amsterdam, Waalse Kerk en Greenlight District.

Verder organiseerde het programmabureau in het afrondingsjaar (2025) nog drie workshops bij verschillende kennisbijeenkomsten van Erfgoed Deal projecten:

Workshop over Erfgoedinclusieve landbouwtransitie bij Erfgoed Deal-project Peel Natuurdorpen (samen met de Erfgoed Academie)
Workshop over Erfgoed en energietransitie bij Molen de Otter, deelproject van Erfgoed Deal Kademuren Amsterdam (samen met de Erfgoed Academie)
Presentatie Archeologie in gebiedsopgaven bij de Reuvensdagen in Rotterdam.

Intervisiebijeenkomsten en startbijeenkomsten

Elke uitvoeringsronde werd de Erfgoed Deal rijker aan inspirerende projecten en initiatiefnemers met hetzelfde doel. De initiatiefnemers werden uitgenodigd om een aantal keer (online) bij elkaar te komen om over de projecten te praten, elkaar te leren kennen en kennis en ervaringen uit te wisselen. Initiatiefnemers konden elkaar bevragen over bepaalde specifieke onderwerpen. Vanuit het programmabureau werd dieper ingegaan op de leeromgeving: hoe brengen de projecten de opgedane kennis verder binnen hun eigen organisaties en hoe trekken we daar gezamenlijk in op? Vanaf 2023 zijn per nieuwe uitvoeringsronde startbijeenkomsten gehouden met de nieuwe projecten op locatie van de RCE.

Afsluitende bijeenkomst Erfgoed in de Leefomgeving

Op 11 december 2025 organiseerden het programmabureau Erfgoed Deal en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed gezamenlijke ‘terugblik- en vooruitkijkdag’. Tijdens deze bijeenkomst blikten we terug op wat de Erfgoed en Leefomgeving programma’s van de RCE en de projecten uit de Erfgoed Deal de afgelopen jaren hebben opgeleverd. Ook keken we alvast vooruit naar wat de nieuwe ‘Aanpak Erfgoed en Leefomgeving’, zoals aangekondigd in de Nota Ruimte, vanaf 2026 voor het veld zal gaan betekenen.

Zie ook

Artikelen

... meer resultatenHoort bij deze thema's

Begrippen

erfgoed en cultureel erfgoed

Specialist(en)

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.