Inhumatieresten - Onderzoek van menselijke skeletresten

Introductie

Bij het aantreffen van menselijke (skelet)resten/begravingen (inhumaties) wordt vrijwel altijd besloten tot verder fysisch antropologisch onderzoek, afhankelijk van de mate van conservering.

In het kort

DoelGewenste verandering in de organisatie, een doelgroep of de samenleving waar voor een gerichte inspanning geleverd moet worden.: per individu: vaststelling geslacht, lengte, leeftijd, gezondheid, compleetheid; per grafveld aanvullend: samenstelling populatie (minimaal aantal individuen, man/vrouw verhouding, leeftijdverdeling, verwantschap.
Bruikbaar voor: het verkrijgen van inzicht omtrent menselijke begravingen.

Nodig: menselijke skeletresten, in primaire of secundaire depositie, door archeoloog verzameld, ‘en bloc’ gelicht (in zijn geheel, in de matrix), of door specialist ter plaatse uitgeprepareerd.
Een menselijk skelet, aangetroffen in Schipluiden-Harnaschpolder en gedateerd in het midden-neolithicum.
Een menselijk skelet, aangetroffen in Schipluiden-Harnaschpolder en gedateerd in het midden-neolithicum. Foto: Provinciaal Archeologisch Depot provincie Zuid-Holland.
Het uitprepareren van inhumatieresten, Museum Nieuwland.
Het uitprepareren van inhumatieresten, Museum Nieuwland. Foto: Steffen Baetsen.
Hurkgraf uit de bronstijd, opgegraven in Velserbroek.
Hurkgraf uit de bronstijd, opgegraven in Velserbroek. Het betreft een man van tussen de 30 en 40 jaar oud. Foto: Open Data Provinciaal Depot voor Archeologie Noord-Holland.

De skeletresten worden geïnventariseerd en er wordt een uitspraak gedaan over vermoedelijk geslacht, lengte en leeftijd. Verder onderzoek kan bovendien informatie geven over pathologische afwijkingen/ziektes, gezondheid, begrafenisritueel en of het gaat om een primaire of secundaire begraving. Een goede staat van het gebit maakt het bovendien mogelijk isotopen- of ancient DNA-onderzoekOnderzoek van een monster, liefst vrij van contaminatie, van bijv. menselijke skeletresten om geslachtsbepaling, verwantschapsonderzoek, genetische groepssamenstelling groep, geografische herkomst te bepalen. uit te voerenAanbrengen van spreidsel of voering tussen kinderbinten en vloerdelen, opdat de naden tussen de vloerdelen van onderaf niet zichtbaar zullen zijn. Het bestek van het stadhuis van Delft uit 1618 geeft hiervoor aan dat gebruikt moeten worden wagenschotbladen, niet minder dan 9 duim breed, drie uit een duim dik, glad geschaafd en gespijkerd op elke voet. (Haslinghuis). Door het inzetten van aanvullende specialismen of het vergroten van het onderzoeksgebied (door bijvoorbeeld de bestudering van een heel grafveld) kunnen ook onderwerpen als datering, verwantschap en herkomst worden onderzocht.

Kansen en beperkingen

Onderzoek naar menselijke skeletresten draagt op diverse niveaus bij aan kennis over een archeologische vindplaats. Bij een primaire begraving vertellen grafgiftenHier wordt bedoeld de voorwerpen die op het graf werden geplaatst door nabestaanden, kennissen en vrienden: bordjes, bloemvazen en andere voorwerpen. Bij kindergraven zie je soms veel grafgiften, bestaande uit speelgoed, beertjes, voorwerpen met de naam van het kind erop, etc., context, houding en ligging meer over het gedachtengoed rond de dood en een eventueel hiernamaals en over bijvoorbeeld de status van de dode bij zijn of haarHaar is een uitgroeisel van de opperhuid bij zoogdieren. Haar is karakteristiek voor alle zoogdieren, al komt het bij sommige soorten voor dat haar afwezig is gedurende bepaalde fasen van het leven. (Wikipedia) leven. Een secundaire begraving biedt inzicht over omgang met doden/graf in perioden na de begraving. De skeletresten zelf geven inzicht in de fysieke gesteldheid van het individu en wellicht in de omstandigheden van het overlijden. Skeletmateriaal is echter maar gedeeltelijk bestand tegen de tand des tijds en het overblijven ervan is afhankelijk van het kalk- en zuurstofgehalte van de bodemNULL -hoe kalkrijker en zuurstofarmer, hoe beter de conservering. In Nederland komt dit vooral voor in de niet-zandige gebieden.

Hoe neem je een monster?

Zo mogelijk het lichten van menselijke skeletresten uit laten voerenAanbrengen van spreidsel of voering tussen kinderbinten en vloerdelen, opdat de naden tussen de vloerdelen van onderaf niet zichtbaar zullen zijn. Het bestek van het stadhuis van Delft uit 1618 geeft hiervoor aan dat gebruikt moeten worden wagenschotbladen, niet minder dan 9 duim breed, drie uit een duim dik, glad geschaafd en gespijkerd op elke voet. (Haslinghuis) onder auspiciën van, of door, een specialist (ook in verband met mogelijk DNA-onderzoekOnderzoek van een monster, liefst vrij van contaminatie, van bijv. menselijke skeletresten om geslachtsbepaling, verwantschapsonderzoek, genetische groepssamenstelling groep, geografische herkomst te bepalen.). Afhankelijk van de kwaliteit van conservering moet er gekozen worden voor in situ opgraven, ‘en bloc’ lichten of verpakken in plasticKunststoffen zijn chemische verbindingen die door niet-natuurlijke scheikundige processen worden gemaakt. (Wikipedia) per ‘lichaamszone’ (schedel en onderkaak ineen, romp, bekken, linkerarm/hand, rechterarm/ hand, linkerbeen/voet, rechterbeen/voet). Om schimmels te voorkomen zijn luchtgaatjes in het plasticKunststoffen zijn chemische verbindingen die door niet-natuurlijke scheikundige processen worden gemaakt. (Wikipedia) wenselijk, evenals een snelle verdere verwerking van de vondst (wassen/drogena. Men droogt een voorwerp of de omgeving ervan door water weg te nemen. b. Een bindmiddel droogt wanneer het van vloeibaar tot vast wordt door de verdamping van een dispergeermiddel of het oplosmiddel.). Registratie door middel van fotografie en tekening is noodzakelijk: vaststellen van grondsporen, verstoringen, oversnijdingen en de wijze/volgorde van opgraven. Een bemonsteringsprogramma van de grond onder en rond de skeletresten dient vooraf met de specialist te worden vastgesteld. Botmateriaal moet onder droge omstandigheden bij een temperatuur van 5 tot 10 graden bewaard worden.

In de Kwaliteitsnorm van de Nederlandse Archeologie (KNA, SIKB) zijn de meest recente eisen aan het specialistisch onderzoek en de behandeling van alle artefactcategorieën opgenomen.

Combineren met andere methoden

Indien de conserveringstoestand zich daartoe leent, kunnen skeletonderdelen bemonsterd worden ten bate van verschillende verdiepende onderzoekstechnieken. Denk hierbij bijvoorbeeld aan C14-datering voor een absolute datering van het moment van overlijden, isotopenanalyse voor herkomstbepaling en dieetreconstructie, entomologisch onderzoek naar parasieten en mijten voor gezondheidsbepaling, en aangezichtsreconstructie. Histologisch onderzoek (weefselonderzoek) geeft inzicht in de degradatie van het bot en geeft daardoor een indicatie voor de mate waarin een vindplaats bedreigd wordt. Het kan ook inzicht geven of het bot aan de open lucht blootgesteld geweest is voordat het begraven werd. Bij meerdere in samenhang aangetroffen individuen zijn er meer mogelijkheden. DNA-analyseAnalyse is het onderzoek van een voorwerp met instrumentele en analytisch-chemische methoden. Men doet dit om bijvoorbeeld de samenstellende materialen te identificeren of de vervaardigingswijze te achterhalen. maakt het bijvoorbeeld mogelijk om verwantschappen vast te stellen.

Hoe interpreteer ik mijn resultaten?

Fysisch antropologisch onderzoek vraagt om specialistische inzet en, omdat het menselijke resten betreft, een uitzonderlijke ethische benadering. De resultaten worden geleverd in een rapport dat over het algemeen als apart hoofdstuk wordt toegevoegd. BinnenHet binnenmilieu is wat men binnen in een gebouw ervaart. het specialisme van de inhumatie-graven zien we dat er steeds meer wordt samengewerkt met bijvoorbeeld DNA- of isotopenspecialisten die zich bezig houden met skeletmateriaal. In het ideale geval leidt deze samenwerking tot een geïntegreerd rapport of hoofdstuk in het opgravingsrapport.

Resultaten delen

Alle onderzoeksresultaten, verkregen bij de specialist, dienen in de basisrapportage te worden weergegeven en met alle andere gegevensEen losstaand feit of symbool zonder betekenis voor de ontvanger of opsteller. en primaire data te worden gedeponeerd in het e-depot voor de Nederlandse archeologie: https://easy.dans.knaw.nl/. De gebruikte meet- en kalibratiemethodes, methode van monstername en behandeling, hoeveelheden monstersEen monster is een stukje van een voorwerp dat eraf is genomen voor onderzoek, analyse of voor het archief. Men moet erop letten dat het monster representatief is voor het materiaal dat men wil onderzoeken. (Conservation Dictionary) en metingen, relativering van data-precisie, en eventuele overwegingen/ aanpassingen worden gerapporteerd. Deze zijn van belang voor vervolgonderzoek, maar ook voor de vergelijking met onderzoek op andere sites. Specialistisch onderzoek wordt bij voorkeur opgezet als onderdeel van interdisciplinair archeologisch onderzoek, waarbij de verschillende deelstudies in samenhang met overkoepelend onderzoek worden uitgevoerd, geïnterpreteerd en gerapporteerd.

Lees verder

  • Carmiggelt, A. & P.J.W.M. Schulten 2002: Veldhandleiding Archeologie, Leidraad 1 (www.sikb.nl).
  • Maat, G.J.R., A.E. van den Merwe & Th. Hoff 2012: Manual for the Physical Anthropological Report, Amsterdam (Barge’s Anthropologica 6).

Tekst: Yvonne Lammers, Echo information design, met medewerking van Steffen Baetsen (ADC ArcheoProjecten), Roel Lauwerier en Bjørn Smit

Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 29 sep 2021 om 09:34.