Johannes van Houten
06 maart 1839 - 27 april 1913
Architect
Architect
Johannes van Houten (1839–1913) was een architect die aan het eind van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw het gezicht van Assen in belangrijke mate heeft bepaald. Van de ongeveer veertig panden van zijn hand die in de stad bewaard zijn gebleven, is inmiddels de helft aangewezen als rijks- of gemeentelijk monument.
Biografie en familie
Johannes van Houten werd op 6 maart 1839 geboren in Leek als zoon van Eelke van Houten en Eifina Koopman. Hij trad in de voetsporen van zijn vader en werd timmerman. In 1865 trouwde hij in Zuidlaren met de boerendochter Jantje Meijering. Het gezin verhuisde in 1867 naar de Molenweg in Assen, omdat de snel groeiende stad meer kansen bood voor een timmerman die vooruit wilde. Vanaf 1869 presenteerde hij zich met een compagnon als meester-timmerman en meester-metselaar die tevens bouwkundige plannen leverde, waarna hij zich in 1877 officieel presenteerde als architect. Sinds 1896 woonde Van Houten aan de Stationsstraat 29 in een door hemzelf ontworpen huis en kantoor, dat tegenwoordig een gemeentelijk monument is. In dit ontwerp liet hij het thema van de vazen terugkomen, een motief dat hij ook toepaste bij het Huis met de Vazen. De bouwkundige traditie werd binnen de familie voortgezet. Zijn zoon Johannes van Houten jr. kwam bij hem in de zaak en ook kleinzoon Jan Hendrik van Houten werd architect. Een andere zoon, Eelke van Houten, maakte naam als bouwinspecteur in Amsterdam en speelde een belangrijke rol bij het behoud en hergebruik van historische geveltoppen in de hoofdstad, de zogenoemde Van Houtenpanden. Johannes van Houten overleed op 27 april 1913 op 74-jarige leeftijd.
Maatschappelijke positie en opdrachtgevers
Van Houten kwam voort uit de arbeidersklasse en bleef zijn leven lang een sociaal bewogen man. Hij was jarenlang actief in de Asser Werklieden Vereeniging, onder meer als secretaris van de winkelcommissie en later eigenaar van het verenigingsgebouw aan de Rolderstraat, de Zaal Van Houten. In dit gebouw ontving hij vertegenwoordigers van de socialistische beweging, zoals Ferdinand Domela Nieuwenhuis en Pieter Jelles Troelstra. Vanwege deze politieke kleur werd hij door de traditionele gezeten burgerij waarschijnlijk als te rood beschouwd. Zijn klantenkring bestond daarom nauwelijks uit de oude elite, maar vooral uit succesvolle nieuwkomers en ondernemers die, net als Van Houten zelf, sociaal waren opgeklommen en hun nieuwe status wilden tonen. Voor deze groep opdrachtgevers met een ruime beurs paste hij een rijkere ornamentiek toe dan andere architecten in Assen, wat ook duidelijk zichtbaar is in zijn rijksmonumenten. Tegelijkertijd bleef hij betrokken bij de onderkant van de samenleving door het ontwerpen van eenvoudige en goedkope arbeiderswoningen voor organisaties als Eigen Haard en de Bouwvereeniging Assen.
De Rijksmonumenten als dwarsdoorsnede van een carrière
De vijf rijksmonumenten van Van Houten bieden een representatief overzicht van zijn professionele ontwikkeling. Zijn opkomst als architect wordt gemarkeerd door twee ontwerpen in eclectische stijl aan de Vaart. In 1882 ontwierp hij voor C. Albarda de villa-boerderij De Hofstede aan de Vaart Noordzijde 116, waarvan tegenwoordig alleen nog het voorhuis rest. Drie jaar later, in 1885, volgde het Huis met de Vazen aan de Vaart Noordzijde 76, gebouwd in opdracht van zeepzieder H. Westra. Bij dit ontwerp maakte Van Houten optimaal gebruik van de prominente hoeklocatie waar de Vaart en Het Kanaal samenkomen. Het hoogtepunt van zijn carrière werd in 1889 bereikt met het woon- en winkelhuis voor de manufacturier A. van der Laan aan de Gedempte Singel 2. Dit rijk gedecoreerde pand in eclectische neorenaissancestijl staat ook wel bekend als de Finse winkel. De architect kreeg hier de vrije hand, wat resulteerde in een iconisch gebouw dat nog steeds het gezicht van dit deel van de binnenstad bepaalt en regelmatig figureerde op promotiemateriaal voor de stad. In de latere fase van zijn carrière zijn er nog twee beeldbepalende rijksmonumenten gerealiseerd. In 1904 ontwierp hij voor graanhandelaar A. van Leusen een herenhuis met kantoor aan de Vaart Zuidzijde 19 waarin neorenaissance-elementen samengaan met de stilistische vernieuwingen van de art nouveau. Het pand is uitgevoerd in helder rode verblendsteen met witte accenten en geldt als het meest gave voorbeeld van de panden die hij in deze periode met deze typische steensoorten en dit uiterlijk bouwde. Het laatste rijksmonument waar hij aan werkte, was de verbouwing van het pand aan de Vaart Noordzijde 50 in 1907 in opdracht van E. Pelinck. Dit betrof een historiserende aanpassing waarbij een geprononceerde middenpartij met erker en balkon werd toegevoegd en de zolder werd uitgebouwd tot een gedeeltelijke tweede verdieping.
- Monumenten/468929 (1882)
- Monumenten/468931 (1885)
- Assen - Gedempte Singel 2 - Finse winkel (1889)
- Assen - Vaart Z.Z. 19 (1904)
- Assen - Vaart N.Z. 50 (verbouwing, 1907)
Bron: Dromen die uitkwamen, Johannes van Houten (1839-1913), serie Bouwers van Assen deel 1, door Anthony Ruijtenbeek en Bertus Boivin, Asser Historisch Tijdschrift van maart 2025
Deze pagina is tot stand gekomen in samenwerking met Anthony Ruijtenbeek.
Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 5 mei 2026 om 02:08.