Kunststof - gevelelementen

Introductie

Vanaf de jaren zeventig werd veel geëxperimenteerd met kunststof gevelelementen. Kozijnen, ramen en deuren worden fabrieksmatig geproduceerd en zijn daarom bij uitstek geschikt om uit kunststof te worden vervaardigd. Kunststof heeft goede isolerende eigenschappen, wordt niet aangetast door vocht en behoeft weinig onderhoud, in tegenstelling tot hout en staal. ‘Nooit meer schilderen’ was de slogan waarmee kunststof als ideaal product voor renovatie en nieuwbouw werd aangeprezen, al bleek de praktijk minder rooskleurig.

Afb. 4. Doorsnede kunststofkozijnen. Tekening: Ronald Stenvert

De ontwikkeling van kunststof ramen in Europa begon na de Tweede Wereldoorlog in Duitsland en kende een doorbraak aan het einde van de jaren zestig. Vanaf begin jaren zeventig werden ze ook in Nederland toegepast. Aanvankelijk waren dit zowel geïmporteerde Duitse typen als speciaal voor de Nederlandse markt ontwikkelde systemen. In 1990 bedroeg het marktaandeel van kunststof kozijnen ten opzichte van andere kozijnen circa 50% in de renovatie en 20% in de nieuwbouw. Kenmerkend voor Nederland in vergelijking met Duitsland waren de naar buiten draaiende ramen en de grote afmetingen van de puien. De ontwikkeling van kunststofprofielen voor kozijnen komt grotendeels overeen met die voor (bewegende) ramen.

Ramen, deuren en kozijnen

De eerste kunststof ramen bestonden uit een combinatie van traditionele materialen als staal en hout en kunststof. Rond 1960 maakte de Haagse firma Alta in Duitse licentie staalprofielen die waren omspoten met pvc. De profielen werden samengevoegd tot een raam, waarna de kunststof bekleding in de hoeken met spiegellassen (versmelting) naadloos werd verbonden. In dezelfde tijd volgde de firma Braat in Delft een procedé met pvc-profielen die om een gelast raam werden geklemd en eveneens door spiegellassen tot één geheel werden gemaakt. Later werden de raamprofielen geheel vervaardigd uit kunststof, in de meeste gevallen slagvast en moeilijk ontvlambaar hard-pvc. Aanvankelijk werden ze onder invloed van hitte als geheel geperst. Maar omdat de hiervoor benodigde mallen grote investeringen vergden, stapte men over op productie door middel van assemblage. Geassembleerde ramen zijn opgebouwd uit geperste of geëxtrudeerde profielen die met lijm of spiegellassen met elkaar worden verbonden.

Bij kunststof ramen met grote afmetingen, die minder hecht zijn dan vergelijkbare stalen en aluminium exemplaren, werden ter vergroting van de sterkte inwendige metalen verstijvingsprofielen aangebracht. Voor de beglazing van ramen werd in uitzonderlijke gevallen ook kunststof toegepast, bijvoorbeeld polycarbonaat wanneer een hoge slagvastheid vereist was. Deuren hebben meestal grotere afmetingen dan ramen. Daarom werden kunststof deurprofielen vaak verstevigd met metalen verstijvingsprofielen. Buitendeuren werden bekleed met thermohardend melamine formaldehyde (MF) laminaat van speciale kwaliteit met daarop een transparante folie. Kanteldeuren (garagedeuren) van kunststof (gvp of pvc golfplaten) kwamen in mindere mate voor, mede vanwege de hoge kosten. Wel ontwikkelde Frits Bode Bouwplastic uit Breda een geheel uit geperst pvc bestaande kanteldeur.

Een veelgebruikt type hard-pvc was het in 1955 door Farbwerke Hoechst ontwikkelde Hostalit Z. Dit was de handelsnaam van gemodificeerd pvc dat werd bereid door menging met gechloreerd polyethyleen (CPE). In 1975 werd in Duitsland ongeveer een kwart van de ramen gemaakt van kunststof, vrijwel allemaal Hostalit Z. In ons land produceerde Wavin Nederland in Hardenberg onder de handelsnaam Wavira profielen van dit materiaal, die het bedrijf zelf samenvoegde tot ramen en kozijnen. Ze werden in 1980 toegepast in het raadhuis van Amstelveen van architectenbureau Maaskant, Van Dommelen, Kroos en Van der Weerd. Bij de renovatie van dit gebouw in 2023 werd het hout vervangen door bamboe maar bleven de oorspronkelijke profielen gehandhaafd; ze werden gereinigd en voorzien van een beschermende waslaag.

Isolatie en variatie

Rond 1975 begon de ontwikkeling naar thermisch beter isolerende ramen en kozijnen. Binnen het profiel kwam ruimte voor driedubbele beglazing, en ook de isolerende eigenschappen van het raam en kozijn zelf werden verbeterd. Behalve éénkamerprofielen kwamen er meerkamerprofielen, met meerdere holle ruimten die zorgden voor de afvoer van condenswater, meer stabiliteit en betere isolatie. Ook kon de isolatie van ramen en kozijnen worden vergroot met massieve systemen: éénkamerprofielen van hard-pvc die waren gevuld met integraalschuim of een andere isolerende massa, al of niet gewapend met staven van gvp. Deze profielen van ‘synthetisch hout’ waren begin jaren zeventig ontwikkeld in de Verenigde Staten en vonden vervolgens hun weg naar Europa. In Duitsland werd eind jaren zeventig een ‘Thermassiv’ raamsysteem ontwikkeld door Schock in Schorndorf.

Gaandeweg kreeg men meer aandacht voor de verschijningsvorm van de kunststof ramen en kozijnen. Waren deze aanvankelijk alleen leverbaar in witte uitvoering, later kwam hierin meer variatie. In 1980 ontwikkelde chemiebedrijf DSM al gekleurde kozijnen. De van oorsprong Duitse fabrikant van aluminium vensters Schüco stapte in 1984 in kunststofkozijnen en leverde drie typen: alles in één kleur; aan de binnenzijde wit en buiten een andere tint; en dubbelzijdig bekleed met een pvc folie met houtnerfpatroon. Ook de vorm van de profielen ging die van houten exemplaren benaderen, doordat de aanvankelijk vlakke kunststof gevelelementen meer reliëf kregen. Zo bracht Wavin Nederland in 1990 met het Kolorline systeem meer kleur en diepte in zijn kozijnen en werden er ook pogingen gedaan om de monotonie te doorbreken door het aanbrengen van sierlijsten.

Bouwbeslag

Hang- en sluitwerk wordt meestal gemaakt van sterk en corrosiebestendig materiaal zoals rvs, staal of messing. De toepassing van kunststof kent echter een lange geschiedenis. Al in de jaren dertig werd bakeliet gebruikt bij de productie van donkerkleurige deurkrukken. Daarnaast kwamen ook andere thermohardende kunststoffen in ontwikkeling waarmee bouwbeslag in lichtere kleuren kon worden gemaakt. Na een kleine afname in de toepassing van kunststof beslag tussen 1955 en 1960, kreeg deze een nieuwe impuls met de introductie van nieuwe thermoplastische kunststoffen zoals nylon en polyacetaal. Deze hebben een grote mechanische sterkte en zijn eenvoudiger te bewerken dan de aanvankelijk gebruikte thermoharders.

In het verleden zijn geheel uit kunststof bestaande scharnieren en paumelles ontwikkeld, maar deze zijn niet op grote schaal toegepast. Wel werden nylon lagers verwerkt in scharnieren die verder uit traditionele materialen bestonden. In looprollen voor schuifdeuren werd ten behoeve van geluidreductie ook nylon toegepast. Deur- en raambeslag werd in verschillende materialen aangeboden, zoals deurduwers, deurkrukken en handgrepen van nylon, polyester of polyacetaal in allerlei kleuren (afb. 5).

Literatuur

C.A. Visser, 'Ramen van kunststof', 'Deuren' en 'Bouwbeslag', in: E.K.H. Wulkan (red.), Kunststoffen en bouwtechniek, Rotterdam 1970, p. 481-520.
L. van Zetten, Kunststoffen in de bouw, Doetinchem 1971, p. 46-50.
Kunststof - gevelelementen, uitgegeven door de Vereniging van Kunststof Gevelelementenfabrikanten (VKG), Zoetermeer 1989.

Dit is een bewerking van: Kees Somer en Matthew Tan, ‘Gevelelementen - kunststof', in: Kees Somer en Ronald Stenvert (red.), Bouwmaterialen 1940-1990. Vernieuwing, constructie, toepassing, Rotterdam 2024, p. 188-191.

Dit artikel maakt deel uit van Moderne bouwmaterialen.
Zie Bouwmaterialen 1940 - 1990 Vernieuwing, constructie, toepassing (nai010) voor meer informatie over dit boek.