Metaal - gevelelementen

Introductie

In het interbellum werden stalen ramen en deuren populair. Zo kreeg de AVRO-studio in Hilversum (B. Merkelbach en Ch. Karsten, 1936) ramen gemaakt door staalconstructiebedrijf De Vries Robbé uit Gorinchem en de nabijgelegen KRO-studio (W.A. Maas, 1938) stalen ramen van de IGB (Internationale Gewapend Betonbouw) uit Breda. Andere fabrieken waren F.W. Braat in Delft, de Ned. Staalindustrie in Rotterdam, Eland-Brandt in Amsterdam en Koop in Leidschendam. Stalen ramen worden gemaakt van staven gewalst vloeistaal die in een strekwals koudgewalst zijn gevormd tot profielstaven; door hun uiterlijk ‘stoeltjesprofielen’ genoemd. Op maat gezaagde profielen worden samengesteld tot ramen en deuren door ze op de hoekpunten aan elkaar te lassen (stuiklassen) en te voorzien van draaiende delen en hang- en sluitwerk. Ter afwerking worden de ramen geverfd of eerst geschopeerd en dan geverfd.

Afb. 1. Stalen ramen met principedetails. Tekening: Ronald Stenvert

Stalen profielen

Afhankelijk van de grootte van de ramen zijn er verschillende profielseries, met bijbehorende waterlijsten, onderdorpels, stijlen en kalven. Als het om één langgerekte strook gaat spreekt men van enkelvoudige ramen, wanneer er aan de boven- of onderzijde ramen bijkomen, zijn het opgebouwde ramen. Daarin kunnen ook deuren worden opgenomen. Het hang- en sluitwerk is onlosmakelijk met de stalen ramen verbonden en werd doorgaans door de firma zelf vervaardigd, bijvoorbeeld bij in het profiel opgenomen taatsdozen voor de draaipunten van taats- en tuimelramen, en bij deur- en raamkrukken. Dat geldt eveneens voor raamuitzetters (penuitzetters, schuifuitzetters of in het raamprofiel opgenomen verborgen uitzetters), espagnoletten voor deuren en hefboom- en windwerksluitingen voor bovenlichten.

Stalen ramen zijn in de wederopbouw op veel plekken toegepast, zoals bij het gemaal H. Wortman in Lelystad-Haven (D. Roosenburg, 1956). Bij grote ramen ging men de stoeltjesprofielen plaatselijk versterken tot kokerprofielen en er kwamen dubbelglas-constructies door toevoeging van een tweede raam (een schoonmaakraam). De Nationale Levensverzekering Bank aan de Schiekade in Rotterdam (C. Elffers en A. van Nieuwenhuyzen, 1949) kreeg dubbele kantoorramen gemaakt door de Ned. Staalindustrie in Rotterdam en het Rode Kruis Ziekenhuis in Den Haag (J. Luthmann en W. Prent, 1960) heeft vensters met binnen- en buitenraam geleverd door F.W. Braat.

Aluminium

Aluminium is met zijn gesloten oxidehuid beter bestand tegen corrosie en tamelijk onderhoudsarm. Het kwam daarom steeds meer in gebruik voor ramen en deuren. Bij de introductie liep De Vries Robbé voorop. De door extrusie gevormde aluminium profielen zijn over het algemeen fijner dan profielen in staal en in een grotere variatie verkrijgbaar. Ook hier bestaat een onderscheid tussen enkelvoudige stroken en opgebouwde ramen. Aluminiumglasgevels konden bestaan uit een combinatie van stroken aluminium ramen met borstweringslaten van aluminiumplaten of ondoorzichtig glazen panelen als borstwering. In het kantoorgebouw van de verzekeringsmaatschappij De Eerste Nederlandsche in Den Haag (A. van der Steur, 1955) zijn aluminium ramen toegepast. Bij de ingang van de flats aan de A. van Ostadelaan in Utrecht (A. Koster en A. van Overhagen, 1952) is voor zowel de deuren als de ramen bronskleurig aluminium gebruikt. In beide gevallen werden ze geleverd door De Vries Robbé.

Combinatie met andere materialen

In de wederopbouwperiode kwam ook de combinatie van aluminium en hout voor, zoals in het bijkantoor van de Nederlandsche Bank aan de Boompjes (H.T. Zwiers, 1955) en het Stationspostkantoor (E. Kraaijvanger, 1959) beide in Rotterdam. Een bijzonder dubbel raamsysteem zien we bij het ANWB-hoofdkantoor in Den Haag (J.F. Berghoef, 1962) met aluminium vensters en kozijnen van wengehout. De vroege gevelelementen van blank aluminium uit de late jaren vijftig en het begin van de jaren zestig hadden een specifieke lichte uitstraling, die zich goed liet combineren met andere modieuze materialen als geglazuurde baksteen. De aluminium ramen en deuren in het hoofdkantoor van Chefaro Keileweg 8 in Rotterdam (L.C. van Hulsteijn, 1966) waren afkomstig van de Stalenramenfabriek in Zwijndrecht.

Schuif- en draairamen

In hogere gebouwen werden veelal horizontale schuiframen of naar binnen openende draairamen toegepast. Een voorbeeld is het in 1964 geïntroduceerde Warwick Aluminium schuifraam met een onafhankelijk van elkaar schuivend onder- en bovenraam, gemaakt door timmerfabriek De Oude IJssel in Terborg. Een aantal producten werd in licentie gemaakt, zoals het Aluh-kozijn door de Ramenfabriek Leerdam. In het Paleis van Justitie in Arnhem (F. Sevenhuijsen, 1963) paste men een combinatie toe van dubbelbeglaasde aluminium tuimelramen en een borstwering van geëmailleerde staalplaat aan de buitenzijde en een houten afwerking in het interieur.

Flexilbiliteit

In plaats van complete ramen in serie te produceren, speelde men met standaardprofielen en een grote flexibiliteit in vorm, afwerking en beglazing in op de vraag bij grote bouwprojecten. In het hoofdgebouw van de Vrije Universiteit in Amsterdam (Architectengroep 69, 1973), zijn in de laagbouw dubbele en in de hoogbouw zelfs driedubbele ramen toegepast in de aluminium glaspuien als akoestische isolatie en zonwering. De Vries Robbé leverde de aluminium raamsystemen.

Van staal naar aluminium

Met name door de roestgevoeligheid, de condensproblemen aan de binnenzijde en de koudebrug van het raam zelf, nam de populariteit van het stalen raam af. Niettemin publiceerde de Stichting Voorlichtingscentrum Stalen Ramen in 1966, met medewerking van de Vereniging van Metalen-Ramenfabrikanten, een boekje met documentatie van constructiedetails. De fabrikanten zelf waren toen al deels overgegaan op aluminium. Stalen ramen werden nog in beperkte mate toegepast, maar dan gemaakt van koudgewalste en koudgevouwen profielen die herkenbaar zijn aan de wat grotere profieldoorsnede en de afgeronde hoeken. Ze werden onder meer geleverd door Jansen AG uit Zwitserland (sinds 1923). Hun Janisol Arte lijkt op de klassieke stalen ramen.

Bij het Nijmeegse Hoofdkantoor van Estel, voortgekomen uit de fusie van Hoogovens en Hoesch in 1972, was men aan zijn stand verplicht om in staal te bouwen. Architect A. Bodon ontwierp een gebouw met een staalskelet en een geïntegreerd gevelsysteem met dubbelglas en geïsoleerde staalplaatpanelen gemonteerd tegen een raamwerk van warmgewalste rechthoekige buisprofielen die onderdeel zijn van de warmwaterverwarming.

Betere isolatie

De ontwikkeling van stalen en aluminium profielen verliep in de richting van een steeds beter geïsoleerd profiel en een maatvoering waarin ook dikker glas paste. Daarbij verdween de onderverdeling met smallere zijlichten of smalle onder- en bovenlichten waarvan het bovenraam uitzetbaar was. Door toevoeging van een thermische onderbreking werden de profielen vanaf de jaren zeventig dikker. Ook werden vaste ventilatieroosters opgenomen, die waren voorzien van een inwendig ‘labyrint’ met geluiddempende bekleding. Dergelijke ‘suskasten’ werden vooral veel toegepast bij woningrenovaties in binnensteden.

Literatuur

A.W. de Goey, Het stalen raam, Amsterdam 1940 (tweede druk).
J. Wieland, Stalen ramen en deuren, Amsterdam/Antwerpen 1955 (tweede druk).
J. Wieland, Aluminium in de gevel, Amsterdam/Antwerpen 1956.
J. Wieland, G.H. van Geffen en J.J. Vos, Metalen gevels, ramen en deuren, Amsterdam 1967.
H. Zijlstra, Analysing Building from Context to Detail in Time. ABCD Research Method, deel Provinciehuis Arnhem, Delft 2009.

Dit is een bewerking van: Ronald Stenvert en Danielle Takens, ‘Gevelelementen - metaal', in: Kees Somer en Ronald Stenvert (red.), Bouwmaterialen 1940-1990. Vernieuwing, constructie, toepassing, Rotterdam 2024, p. 182-185.

Rijksmonumenten bij dit artikel

Dit artikel maakt deel uit van Moderne bouwmaterialen.
Zie Bouwmaterialen 1940 - 1990 Vernieuwing, constructie, toepassing (nai010) voor meer informatie over dit boek.

Zie ook

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Begrippen

metaal

Specialist(en)

Danielle Takens

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.