Egmond aan Zee - Vuurtorenplein 401 - Vuurtoren
Monumentnummer: 14590
Introductie
De vuurtoren van Egmond aan Zee is een ronde witte, uit bakstenen opgetrokken vuurtoren met een lichthuis met koperen koepel. Onder het lichthuis bevindt zich een grote betonnen kustwachtpost met rondom rechthoekige vensters. De toren heeft een neoclassicistisch voetstuk, versierd met een gebronsde ijzeren leeuw.
Kenmerken
Rijksmonument sinds: 18 mei 1967
Bouwactiviteiten
Bouwtypen
Bouwstijlen
Ambachten
Aanleiding voor de bescherming
Vuurtoren en monument zijn ingeschreven in het rijksmonumentenregister onder de Monumentenwet 1961.
Geschiedenis en omschrijving
Tot aan het begin van de negentiende eeuw werden in Egmond aan Zee twee steenkoolvuren gestookt op bakens in de duinen. Al snel werd duidelijk dat deze kustverlichting niet langer toereikend was voor de voor de wijze van varen in die tijd. In 1832 stelde inspecteur-generaal Twent van het Loodswezen voor om twee eenvoudige vuurtorens met een vast licht op te richten, in plaats van één toren met een duur draailicht. Er waren twee lichten nodig om onderscheid te maken met de vaste kustlichten van Den Helder en Scheveningen. Het ontwerp voor beide torens werd gemaakt door Jacob Valk, destijds Inspecteur der Maritieme Gebouwen bij het Loodswezen.
In de jaren 1833 en 1834 werden twee stenen vuurtorens gebouwd met een vergelijkbaar uiterlijk. De Zuidertoren was kleiner dan de Noordertoren omdat hij op een hoog duin stond, het Torenduin genoemd. Op 30 september 1834 werden beide lichten voor het eerst ontstoken.
Vuurtoren én herdenkingsmonument
Op 30 april 1838 werd bij Koninklijk besluit bekend gemaakt dat de Noordertoren van Egmond aan Zee verbouwd zou worden tot monument ter nagedachtenis van luitenant-ter-zee Carel Josephus van Speijk, die op 5 februari 1831 zijn kanonneerboot op de Schelde opblies om het schip uit handen van de opstandige Belgen te houden. Hier ging een jarenlange discussie aan vooraf, waarbij ook een optie is overwogen om de nog te bouwen kustlichttoren op West-Schouwen de status van Van Speijkmonument toe te kennen.
De Haarlemse architect Jan David Zocher maakte in 1837 het ontwerp voor het monument. Het bestond uit een voetstuk voor de vuurtoren met de allure van een graftombe. Bovendien verfraaide hij de schacht van de vuurtoren door de rechthoekige ramen te verwijderen en aan zeezijde te vervangen door grote patrijspoorten. Aan de landkant kwam een aantal ornamenten en de naam J.C.J. van Speyk, foutief geschreven met een ‘y’ in plaats van ‘ij’. Ook de omloop en het lichthuis werden enigszins verfraaid. De gietijzeren leeuw op de graftombe is niet door Zocher ontworpen. Het was de Vlaamse beeldhouwer Louis Royer die de opdracht kreeg om een model van gips te maken. Gieterij C. Verveer te Amsterdam heeft de leeuw gegoten en geplaatst.
Het Van Speijkmonument werd op 21 augustus 1841 officieel ingewijd door koning Willem II.
J.C.J. van Speijk ligt, samen met andere beroemde admiraals uit de geschiedenis, begraven in de Nieuwe Kerk in Amsterdam (Amsterdam - Dam 12 - St. Catharina of Nieuwe Kerk). Zijn epitaaf uit 1832 is ontworpen door Jan de Greef.
Nog één toren
In 1892 werd de Zuidertoren gedoofd omdat het licht niet meer nodig was door veranderingen in het scheepvaartverkeer en de naburige kustverlichting. De toren is uiteindelijk in 1915 afgebroken, waardoor Egmond aan Zee sindsdien nog meer één vuurtoren heeft. In de jaren 1922-1923 is de Van Speijktoren ingrijpend verbouwd en gerestaureerd. Met het oog op elektrificatie van het licht werden het lichthuis en de kuip geheel vervangen. Het nieuwe lichthuis kreeg een glazen koepel ten behoeve van de luchtvaart. De omloop met zijn sierlijke balusters is vervangen door een betonnen omloop. In het lichthuis werd behalve de oorspronkelijke vaste scheepvaartoptiek ook een luchtvaartoptiek geplaatst. Deze is maar kort functioneel geweest en in 1940 verwijderd.
De in 1920-1923 aangebrachte betonnen omloop werd in 1967 uitgebouwd tot kustwachtlokaal, naar een ontwerp van de chef van de Bouwkundige Dienst van het Loodswezen, F. de Ruyter. Het lichthuis van 1923 is er nu nog, inclusief de windwijzer met de zeemeermin op de koepel. De glazen van de koepel zijn in 1967 vervangen door koperen platen.
Optiek
In 1879 kregen de beide vuurtorens van Egmond aan Zee een nieuwe optiek: een lenspaneel van de derde grootte (500 mm), geleverd door Chance Brothers uit Birmingham. Na de verbouwing van de Van Speijktoren in 1922-1923 werd deze optiek weer teruggeplaatst.
Sinds 1936 is het lichtkarakter IsoWR10s: elke 10 seconden 5 seconden duister. Vanaf 1981 was de lichtbron een halogeenlamp van 1.000 watt. In 2024 hebben verschillende vuurtorens in Nederland, waaronder de vuurtoren van Egmond aan Zee, duurzame verlichting gekregen. Binnen de optiek is een ledarmatuur van ITO Navaids geplaatst.
Samenhang met andere objecten
De eerste opzichter van de vuurtorens van Egmond aan Zee, marineofficier Pieter Hell, kocht Herberghe de Vergulde Wagen om als woonhuis dienst te doen. Deze herberg werd gebouwd nadat de vorige samen met een gedeelte van de toren van de Sint Agneskerk tijdens de storm van 1743 door de zee was verzwolgen. Het pand werd later officieel de ambtswoning voor het hoofd van de Kustwacht en de Loodsdienst en de oude paardenstal diende als boeienloods. Dit huis aan de Voorstraat 97 is tot 1990 wachterswoning gebleven. Anno 2025 is het warenhuis Mix erin gevestigd. In 1890 liet de Marine een dubbele dienstwoning voor lichtwachters bouwen in de Marinestraat (nummers 19 en 21) en daarachter lagen nog twee dienstwoningen. De lichtwachters hebben er tot de jaren 1960 gewoond. De woningen aan de Marinestraat 19 en 21 zijn er nog, de andere woningen niet meer.
Monumentale waarde
De vuurtoren van Egmond aan Zee is één van de acht nog bestaande ronde, bakstenen vuurtorens in Nederland. Deze zijn alle gebouwd in de periode 1822-1863. De vuurtoren van Egmond aan Zee is uniek in zijn verschijningsvorm door de verbouwingen die in de loop van de tijd hebben plaatsgevonden. De meest opvallende toevoegingen zijn het voetstuk van architect Zocher en de grote ronde betonnen kustwachtpost onder het lichthuis.
Deze pagina is tot stand gekomen in samenwerking met de Nederlandse Vuurtoren Vereniging.
Bronnen en verwijzingen
- Beeldbank RCE
- Kouwenhoven, Peter (2018). De vuurtoren van Egmond aan Zee. Uitgave Koninklijke Nederlandse Redding Maatschappij.
- Kouwenhoven, Peter (2018). De vuurtoren van Egmond aan Zee. De Vuurboet 27(3),4-11
- Nederlandse Vuurtoren Vereniging: Historische waardebepaling ‘De vuurtoren van Egmond aan Zee’.
- Wikipedia, Jan van Speijk
Zie ook
Artikelen- Rijksmonumenten
- Rijksmonumenten - Ontwerpers - Jacob Valk (1755-1846)
- Rijksmonumenten - Ontwerpers - Jan David Zocher (1791-1870)
- Rijksmonumenten - Ontwerpers - Louis Royer (1793 - 1868)
Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.
Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.
Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 12 mrt 2026 om 12:36.