Hallum - Kerkpad 1 - Grote of Sint Maartenskerk
Monumentnummer: 15618
Introductie
Grote gotische dorpskerk met westtoren, op door ringweg omgeven kerkhof, bestaande uit zes traveeën lang schip met vijfzijdige koorsluiting die in 1877 is vernieuwd. Transept-vormige aanbouwen ter hoogte van de vierde travee; de noordelijke bevat een dakruiter. De kerk bezit een achttiende-eeuwse preekstoel, rijk gesneden met bijbehorende trap, achterschot, klankbord, doophek; drie herenbanken, een groot orgel uit 1811, drie rouwborden en een groot aantal (onzichtbare) grafzerken.
Kenmerken
Rijksmonument sinds: 16 maart 1971
Bouwactiviteiten
Bouwtypen
Bouwstijlen
Tijdlijn
(Bron bouwhistorisch onderzoek BDM v.o.f. 2012)
Eerste bouwfase
Bouw van de tufstenen noordelijke dwarsbeuk. Het is ook denkbaar dat dit een aparte kapel was. Dit bouwdeel vertoont vroeg tufsteenwerk met grote kantblokken. De datering is mogelijk 1ld" of vroege 12d" eeuw. Het is niet duidelijk hoe dit bouwdeel zich oorspronkelijk verhield tot de kerk. Was er überhaupt een kerk of was er alleen dit bouwdeel.
Tweede bouwfase
Bouw van een brede bakstenen kerk. Yan deze bredere kerk is volgens Van den Berg bij bodemonderzoek een grondverbetering gevonden tot aan de meest westelijke steunbeer van de noordgevel. Restanten van de muur zijn in de dwarsmuren van de noordbeuk bewaard gebleven. Het restant in de oostmuur van de dwarsbeuk heeft een bakstenen buitenschil en afgestreken voegen aan de buitenkant. Het is niet goed in te zien hoe dat kan als de dwarsbeuk toen al bestond. Was deze op dat punt afgebroken? De datering van deze muur zou op grond van de baksteenschil mogelijk vroege 13d" eeuw zijn. Yan den Berg meende dat het een tufstenen gebouw was en dateert de kerk om die reden veel vroeger omstreeks 1100. Bij de huidige restauratie heeft men bij het aanleggen van een riolering voor een toilet volgens amateurarcheoloog H. de Vries geen sporen van de fundering van deze bredere kerk gevonden.
Derde bouwfase
Bouw van een iets smaller schip net binnen de binnenkanten van de brede kerk. Dit is van rode baksteen in kettingverband gemetseld. In de muren is tuf aan de buitenkant secundair verwerkt in de strook boven de boogaanzetlen van de vensters. En ook is in de vulling van de muren secundaire tufsteen verwerkt. De lintvoegen van dit schip zijn nagenoeg waterpas. Het gebouw is kennelijk goed gefundeerd. De kerk is stilistisch een gotische kerk. Deze kerk wordt van een rood zwarte blokkenschildering voorzien.
Wat de reden is om de brede kerk te slopen en de smallere kerk te bouwen is niet duidelijk. De datering van dit schip is mogelijk tweede helft l3e eeuw.
Vierde bouwfase
Bouw van een bakstenen koor met gele/geelrode bakstenen in kettingverband. De stijl van dit koor is verwant aan het schip met de hoge nissen. Toen het koor klaar was is het koor en het oostelijke stukje van het schip overwelfd of is de hele kerk overwelfd. Men zou kunnen denken dat de bouw van het schip en dat van het koor en van de overwelving onderdeel van een groot plan was. Dit wordt echter weersproken door de blokkenschildering die tot boven het gewelf gaat. Datering van het koor is mogelijk late 13d" of vroege l4d' eeuw.
Vijfde bouwfase
l5e eeuw bouw zuidelijke dwarsbeuk. In hoeverre er ook direct aan de zuidzijde een dwarsbeuk was is onduidelijk. De huidige zuidelijke dwarsbeuk kan wat betreft het onderste gedeelte 1Sd"-eeuws zijn. Het is niet duidelijk of deze al een voorloper heeft gehad. Men moet zich in deze periode beide dwarsbeuken als lage uitbouwen met een trap- of topgevel voorstellen.
Zesde bouwfase
In de 16d" eeuw was het koor zodanig verzakt dat het oostelijk deel van het koor opnieuw opgebouwd moest worden van afbraakmateriaal. Mogelijk was het ook ingestort. In de tweede travee van de noordmuur van het koor en in het onderste deel van het NNO vlak is deze fase bewaard gebleven. Het venster in de tweede koortravee heeft een andere profilering dan die in de eerste koortravee. Ook het venster in de derde travee van de noordgevel van het schip is omstreeks deze periode verbreed. De verbreding van dit venster zou ook nog eind-l5e eeuws kunnen zijn.
Zevende bouwfase
Noordbeuk wordt een grafkapel in de jaren 60 van de 16d" eeuw. Er wordt een grafkelder aangelegd. In die periode kan ook de noordbeuk opgehoogd zijn en kunnen de spits en de kap gebouwd zijn.Yan den Berg dateert de kap en spits op l7d"-eeuws. Deze kap zou nader
Advies omgevingsvergunning
Over dit monument is advies uitgebracht:
- Hallum - Advies 1872854 (23 juli 2026)
- Hallum - Advies 1904550 (24 augustus 2026)
Adviezen van voor 1 januari 2024 zijn uitgebracht in het kader van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo). Adviezen vanaf 1 januari 2024 zijn uitgebracht in het kader van de Omgevingswet, rijksmonumentenactiviteit.
Bronnen en verwijzingen
- Beeldbank RCE afbeeldingen rijksmonument 15618
- Organ database het orgel in rijksmonument 15816
- Reliwiki
- Stichting tot Behoud van het torenuurwerk Uurwerken in rijksmonument 15816
- Wikimedia
- Wikipedia
Zie ook
ArtikelenHoort bij deze thema'sBeschermd stads- en dorpsgezicht Begrippenkerktorens, orgels, preekstoelen, zerken, dooptuinen, rouwborden en luidklokken
Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.
Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.
Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 13 sep 2026 om 02:05.