's-Gravenhage (Den Haag) - Kerkhoflaan 10 - Sint Petrus Banden
Monumentnummer: 17619
Introductie
Kapel met bijgebouwen van de R.K. begraafplaats Sint Petrus Banden.
Kenmerken
Rijksmonument sinds: 27 september 1976
Bouwactiviteiten
Bouwstijlen
Ambachten
Historie
Nadat Koning Willem I in maart 1828 had bepaald dat “gezindten” ook zelf een begraafplaats mochten stichtten, lieten de Haagse pastoors weten dat zij op eigen kosten een begraafplaats zouden aanleggen. Onverhuld maakten ze duidelijk dat het hen ging om een plek waar de katholieke liturgie rondom het begraven volledig tot zijn recht kon komen, maar ook dat zij de inkomsten uit het begraven goed konden gebruiken.
Er werd in 1828 een commissie samengesteld waarin ook vier leken plaats namen. Een van die leken was de architect Adriaan Tollus (1782-1847) die in 1822 de Willibrorduskerk in de Assendelftstraat had gerealiseerd. Tollus zou een flinke stempel drukken op de aanleg van de nieuwe begraafplaats. Hij had de gemeente ervan overtuigd de katholieken een perceel nabij de gemeentelijke begraafplaats in erfpacht af te staan. Het ging om ruim twee hectare grond, gelegen in de duinen, dus een ophoging was niet nodig. Voor de kosten van aanleg brachten parochianen binnen enkele weken 25.000 gulden bijeen. Daarvan konden de eerste werkzaamheden uitgevoerd worden waardoor men in het najaar van 1829 kon starten met de bouw. Bij de beoogde ingang werden twee gebouwtjes aanbesteed. Die waren bestemd voor een wachtruimte en een woning voor de koster-doodgraver. Rondom werd voorlopig een houten schutting geplaatst. Het ontwerp van Tollus kende een eenvoudige en rechtlijnige opzet waarbij het kruis centraal stond. De eerste klasse graven werden uiteraard rondom een te bouwen kapel geprojecteerd. Het eerste graf werd gedolven op 4 januari 1830. De inwijding van de begraafplaats vond plaats op 20 oktober 1831.
De kapel
In april 1833 werd gestart met de bouw van de kapel, die op het hoogste punt van de begraafplaats was gepland. De bouwkosten werden geraamd op 37.000 gulden en de bouw duurde meer dan vijf jaar omdat de kosten werden gefinancierd uit de voortgaande ontvangsten om zodoende schulden te vermijden. De inzegening van de kapel vond plaats in september 1838. De kapel is met zijn forse koepel een blikvanger in de omgeving en speelt een centrale functie op de begraafplaats. Voordat de kist naar het graf werd gedragen, werd in de kapel voor het zielenheil van de overledene gebeden. Onder de kapel werd een crypte gebouwd waar priesters konden worden bijgezet.
Tussen de uitbouwen van de kapel zijn aan de buitenzijde grafkelders gemetseld die met name door rijke Haagse notabelen in gebruik zijn genomen. De kapel is een centraalbouw op een achthoekige plattegrond. Tegen vier hoeken is een lagere uitbouw geplaatst, alle gericht op de hoofdassen van de begraafplaats. Hiermee vormt het grondplan een kruisvorm. De uitbouwen hadden oorspronkelijk elk een eigen functie. Die aan de noordwestelijke kant bevat de entree, de zuidoostelijke een altaar en de beide andere de sacristie en bijsacristie. De sacristie was een ruimte waar priestergewaden en altaargerei werden bewaard en waar priesters en assistenten zich konden kleden voor de dienst. De beide laatste ruimten zijn niet meer als zodanig in gebruik.
De buitenkant van de kapel is uitgevoerd in baksteen met bij elke uitbouw pilasters van hardsteen met een hoofdgestel waarin halfronde bovenlichten. Boven de uitbouwen is ook in de centraalbouw zo’n halfrond bovenlicht zichtbaar. Daarbovenuit torent een grote met leien gedekte koepel die zelf weer bekroond wordt door een met zink bekleedde trommel waarop een groot kruis is geplaatst. Aan de achterzijde van de kapel is de toegang tot de crypte aangebracht in de vorm van een trap naar de ondergrondse kelders. Het interieur van de kapel is verrassend, want in tegenstelling tot de buitenzijde is de binnenkant rond. De wanden en de koepel zijn gepleisterd en voorzien van een neoclassicistische afwerking. Opvallend zijn de grote epitafen op de wanden die de namen bevatten van alle priesters die onder de kapel zijn bijgezet. In het portaal is een eerbetoon aan de bouwer van de kapel aangebracht in de vorm van een granieten plaquette met in vergulde letters de tekst: AAN WIJLEN HAAR GEACHT MEDELID = DEN BOUWMEESTER – ADRIANUS TOLLUS – VOOR ZIJNEN BELANGLOOZEN ARBEID EN IJVER – DE COMMISSIE – NAMENS DE KATHOLIEKE GEMEENTEN VAN ’S GRAVENHAGE – DANKBAAR. - MDCCCXLVII. De steen is aangebracht in het sterfjaar van Tollus.
Hekwerken en galerij
Door enkele uitbreidingen in de negentiende eeuw kwamen de entreegebouwen wat terug te liggen ten opzichte van de straat. In 1871 kreeg het voorplein haar definitieve vorm toen langs de Kerkhoflaan een lage bakstenen muur met hekwerken tussen hoge pijlers werd geplaatst. De muurdammen onder de hekken zijn afgedekt met een hardstenen rand en de pijlers bovenop met een neoklassieke diamantkop met timpanen. Hoekpijlers waren wat breder uitgewerkt en hadden bovenop ook nog een kruis. Dit alles naar ontwerp van architect G. Brouwer Sr.. Tussen de entreegebouwen bevindt zich een smeedijzeren hekwerk tussen ronde hardstenen pijlers met zijstukken in een decoratief patroon. Aan de oostzijde en zuidzijde is de muur van iets latere datum. De opbouw is nagenoeg hetzelfde, maar hier geen smeedijzeren hekken tussen de pijlers maar muurdammen die afgedekt zijn met geglazuurde oranje pannen en nokvorsten. De pijlers kennen geglazuurde spekbanden. In deze muur is goed te zien dat op de begraafplaats een gering hoogteverschil bestaat.
In 1884 werd gestart met een volgende uitbreiding, waarbij het bestuur uitging van een afsluiting met een bescheiden galerij met keldergraven. De galerij van de katholieke begraafplaats in Rotterdam die zo’n twintig jaar eerder was gebouwd, diende als voorbeeld. Het bestuur vroeg architect W.B. van Liefland (1857-1919) om met het Rotterdamse voorbeeld in gedachten een ontwerp te leveren. Voorwaarde was dat de galerij in gedeelten gebouwd moest kunnen worden, want de kosten zouden anders te hoog zijn. Het gebouw wordt ook wel een arcade genoemd, maar bouwkundig gezien is dat alleen de voorkant. Hier gaat het juist om de galerij achter de arcade waarin de keldergraven zijn gesitueerd. Na verschillende ontwerpen en wijzigingen tijdens de bouw kreeg het bestuur in 1885 voor 88.600 gulden een langgerekte galerij in neo-romaanse trant met aan de Byzantijnse architectuur ontleende invloeden. De galerij sloot de begraafplaats aan de zuidzijde geheel af en vormt met verschillende koepels een fraaie blikvanger. De verhoogd liggende galerij, door rondbogen op zuilen naar de zijde van de begraafplaats geopend, bevat in het midden een grote achthoekige koepel en aan de uiteinden kleinere koepeltorens. De vloer van de galerij is opgevat als een zerkenvloer met tegen de achterwand ruimte voor gedenktekens. Met de bouw van het grote object gaf de Haagse parochie een duidelijke boodschap af over de katholieke emancipatie in de negentiende eeuw en de bloei van het katholieke geloof.
Na 1920 daalde het aantal begravingen op de begraafplaats aanzienlijk door de aanleg van een nieuwe katholieke begraafplaats ten oosten van Den Haag.
Rijksmonument
In 1976 werd de kapel met bijgebouwen, zoals dat genoemd werd, aangewezen als rijksmonument. Dat betekent dat de kapel, galerij, ommuring en de entreegebouwen beschermd zijn. Die laatste dus inclusief aanbouwen. Dit betekent tegelijkertijd dat de begraafplaats zelf niet beschermd is, noch de grafmonumenten.
Huidige situatie
De gebouwen bij de ingang hebben inmiddels een andere functie, want in 1935 heeft de administratie van de katholieke begraafplaatsen hier zijn plek gekregen, zoals die daar vandaag de dag nog steeds te vinden is. Daarvoor zijn aan de zijden van de onder schilddak gebrachte dienstgebouwen, aanbouwen gemaakt onder plat dak. Aan de voorzijde zijn de muren van die aanbouwen geheel blind, maar aan de binnenzijde zijn grote ramen aangebracht met roedenvensters.
Inmiddels richt de begraafplaats allang niet meer alleen op katholieken, maar op een breder publiek. De ligging en het verzorgde uiterlijk blijken een aantrekkelijk alternatief ten opzichte van crematie. In 2009 werd dwars door de galerij een doorbraak gemaakt die toegang geeft tot een uitbreiding van de begraafplaats. Achter de doorbraak ligt een compleet nieuw ingericht grafveld met bovengrondse graven, urnenmuren en uiteraard zandgraven. Voor het eerst konden bezoekers nu ook de galerij van de achterzijde bekijken.
Deze pagina is tot stand gekomen in samenwerking met stichting Dodenakkers.
Bronnen en verwijzingen
- Ambachtsheer, Henk, Stal, Kees en Hulsman, Rita; Sta Stil, Wandelaar. Cultuurdragers en monumenten op Haagse begraafplaatsen, Den Haag 2012.
- Historie Sint Petrus Banden
- Rosenberg, H.P.R. (redactie), De R.K. Begraafplaats St. Petrus Banden aan de Kerkhoflaan in Den Haag. Geschiedenis en architectuur, Den Haag 1994
- Wandelroutes St. Petrus Banden, uitgave Stichting R.K. begraafplaatsen te ’s-Gravenhage, zonder jaar.
Zie ook
ArtikelenHoort bij deze thema'sBeschermd stads- en dorpsgezicht Begrippenkapellen (gebouw) en galerijgraven
Specialist(en)Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.
Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.
Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 19 mrt 2026 om 04:03.