's-Gravenhage - Spui bij 175 - Kerkhof Nieuwe Kerk
Monumentnummer: 17997
Introductie
Voormalige kerkhof met toegangswegen tot de kerk met onder andere het graf van Spinoza. Het kerkhof wordt rondom de kerk afgeperkt met een stenen muur en aan de zijde van het Spui met hekwerk tussen stenen pijlers.
Historie
De Nieuwe Kerk werd tussen 1649 en 1656 gebouwd en was de eerste kerk die de protestanten zelf bouwden in Den Haag. Het omliggende terrein werd in gebruik genomen als kerkhof. Uit tekeningen uit de 17de en 18de eeuw is gebleken dat het kerkhof altijd ommuurd is geweest. Waarschijnlijk is in 1732 het eerste hekwerk aangebracht, met het metselwerk van Ary Roos, steenhouwer Johan Baptista Luraghi en het ijzeren hekwerk van Frederik Smits en Herman van Wezel.
De muur rondom het kerkhof is meerdere malen gerestaureerd. Aan de voorzijde voor het kerkhof biedt een smeedijzeren hekwerk tussen een hardstenen en zandstenen muur toegang tot het kerkhof, dat licht verhoogd ligt ten opzichte van de omgeving. De pijlers van de muur worden bekroond door (marmeren) siervazen. Op de andere zijden van het kerkhof eveneens een toegangshek, maar eenvoudiger uitgevoerd tussen bakstenen pijlers met daarop een siervaas. De bakstenen muur rondom heeft een ezelsrug op een tandlijst. De muurpijlers worden bekroond door een hardstenen dekplaat.
Het kerkhof is al sinds 1716 niet meer in gebruik als begraafplaats. Daarmee is het niet waarschijnlijk dat er ooit grafmonumenten op het kerkhof hebben gestaan.
In 2010 waren er plannen om de tuin van de Nieuwe Kerk opnieuw in te richten als begraafplaats, waarbij een aantal monumentale zerken die in de jaren zeventig uit de kerkvloer waren verwijderd in de tuin zouden worden geplaatst. B&W voelde hier echter niets voor, ook omdat de tuin recentelijk opnieuw was ingericht.
In de kerk lagen ooit de gebroeders De Witt begraven, evenals Baruch Spinoza. Zijn huurgraf werd in 1738 geruimd, waarna zijn stoffelijke resten naar alle waarschijnlijk zijn herbegraven in een verzamelgraf op het kerkhof.
Spinoza was een Sefardische Jood, maar door de Joodse gemeenschap was een banvloek tegen hem uitgesproken, waardoor hij niet kon worden begraven op een Joodse begraafplaats. Op zijn 250ste sterfdag, 21 februari 1677, werd in 1927 een liggende gedenksteen onthuld met een Latijns opschrift 'Terra hic Benedicti' (de gezegende) de Spinoza in 'Ecclesias Nova olim sepulti ossa tegit' (Deze aarde bedekt van Benedictus de Spinoza, oudtijds in de Nieuwe kerk begraven). Boven de tekst prijkt Spinoza’s zegel, een gebeiteld ovaal met een gedoornde roos met de letters BDS en het Latijnse woord CAUTE, hetgeen vaak als ‘behoedzaam’ wordt vertaald.
In 1956 werd op particulier initiatief het verticale Amcha Monument toegevoegd, bestaand uit een door beeldhouwer J.G. Wertheim vervaardigde steen met in reliëf een portret van Spinoza in een bakstenen muur met ezelsrug geplaatst. Onder het portret de tekst CAUTE en daaronder een zwarte basaltsteen met het Hebreeuwse woord Amcha (uw volk). De steen is afkomstig uit de bergen van Galilea en was een geschenk van het Spinozamuseum in Haifa.
Rijksmonument
De kerk die het centrum vormt van het kerkhof werd al in 1967 aangewezen als rijksmonument. Vervolgens werd in 1974 ook het kerkhof aangewezen als rijksmonument. De bescherming betreft naast het kerkhof zelf vooral de omringende muur en de toegangshekken.
Huidige situatie
Het kerkhof als zodanig is in gebruik als tuin, met bomen en struiken. Het vormt een groene ruimte in de drukke stad, waar veel mensen gebruik van maken. Over het kerkterrein loopt links van de kerk een klinkerpad naar de achterzijde. Rechts op het terrein aan de voorzijde staat een gebouw, waarin een restaurant is gevestigd. Het terras van het restaurant strekt zich enkele meters uit over het terrein van het kerkhof.
Deze pagina is tot stand gekomen in samenwerking met stichting Dodenakkers.
Bronnen en verwijzingen
- Monumentenzorg Den Haag Monumentenzorg Den Haag
- Spinoza Den Haag Spinoza Den Haag
Zie ook
Artikelen- Rijksmonumenten
- Rijksmonumenten - Canon van Nederland
- Rijksmonumenten - Canonvenster 22 - Spinoza (bestaat nog niet)
- Protestantse of hervormde begraafplaatsen in Nederland
Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.
Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.
Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 23 sep 2025 om 03:06.