Uithuizermeeden - Torenstraat 26 - Mariakerk

(21315) monumentenregister Monumentnummer: 21315

Introductie

Aanvankelijk eenbeukig dertiende-eeuws kerkgebouw, met gotische sluiting en begin achttiende eeuw toegevoegde dwarspanden. Over de tweede travee van het schip meloenvormig koepelgewelf, overigens kruisribgewelven. In de kerk rijk met snijwerk versierde preekstoel met trap, achterschot, klankbord en lezenaar; bijpassend doophek; twee herenbanken met lofwerkbekroning op het achterschot en deuren. Alle banken met knoppen. Avondmaalstafel met marmeren blad. Op de preekstoel twee koperen zandloperhouders; op het doophek lezenaar met koperen kaarsenarmen. Groot orgel met rugpositief in kas met snijwerk versierd, in 1785 gemaakt door A.A. Hinsz; orgelbalustrade. Grafmonument voor Rudolf Huinga. Rouwbord van Rensema. Zestienlichts koperen kroon. Gebrandschilderd wapenruitje 1672. Toren met hoge open lantaarns, naar achttiende-eeuwse vorm na een brand herbouwd in 1897. Het kerkgebouw is in 2022 overgedragen aan de Stichting Oude Groninger Kerken.

Versterkingsopgave

De kennis op deze pagina is (deels) verzameld in het kader van de versterkingsopgave als gevolg van de aardbevingsproblematiek in de provincie Groningen. De Nationaal Coördinator Groningen (NCG) was de opdrachtgever voor deze versterkingsopgave in de periode 2016 t/m 2028.

Totaal omvat de versterkingsopgave ongeveer 360 rijksmonumenten. Deze rijksmonumenten zijn aan de hand van een norm constructief onderzocht op voldoende veiligheid voor de bewoners en gebruikers. De monumenten die constructief niet voldoen aan de norm zijn versterkt. Iedere versterkingsopgave is steeds zo veel mogelijk gecombineerd met een instandhouding-, verduurzamings- en/of herbestemmingsopgave.

De tijdlijn voor de Mariakerk

(Bron: Bouwhistorische verkenning Dijkoraad 2018)

De bouw van een kerk gewijd aan Maria (13e -17e eeuw)

eenbeukig kerkgebouw (romano gotisch) met meloenvormig koepelgewelf (tweede travee van het schip)met mozaïek metselwerk; lage zadeldaktoren (noordzijde, sloop 1734)
(15e eeuw) nieuwe koorsluiting, kruisribgewelven
(16e eeuw) nieuwe gewelfschilderingen
(1574) plaatsing grafmonument Rudolf Huinga, centraal in koorruimte

Groei tot kruiskerk (18e eeuw)

(1705) uitbreiding kerk tot kruisvorm, nieuwe toren, sloop oude toren (noordzijde); aanleg grafkelder onder koor, verplaatsing grafmonument Ruolf naar zuidgevel koor. Vergroting vensters tot rondboog omlijst met zandsteen. Maquette Groninger archieven: rode gevels en geel geverfde raamomlijstingen.
Inrichting: Preekstoel met trap, achterschot, klankbord en lezenaar; Doophek; Twee herenbanken me lofwerkbekroning op achterschot en deuren; Banken met knoppen; Avondmaalstafel met marmeren blad; Zandloperhouders; Lezenaar met koperen kaarsenarmen; (1785) Orgel in kas, aa hinsz; Orgelbalustrade; Twee tochtportalen; Rouwbord rensema; 16lichts koperen kroon
(1717-1726) bouw nieuwe toren met open lantaarn aan de westzijde Allert Meijer (architect Aa-kerk).

Verandering met pleisterlaag, vernieuwing kap (19e eeuw)

(1875) pleisteren gevels, vernieuwing kap met schenkelspanten
(1896) blikseminslag, nieuwe torenbekroning reconstructie o.l.v. O. de Leeuw Wieland
(1897) klokkenstoel met klok
2e memoriesteen
(1897) mechanisch torenuurwerk. Ouder mechanisch uurwerk nog aanwezig

Herstel van gebreken vanuit de bescherming als rijksmonument

(1924-1928) kerk en toren: vondst grafkelder, toegangsdeur vernieuwd, kerkhof afgesloten met metalen hek;
(1937-1940) vondst 16e eeuwse gewelfschilderingen meloengewelf;
Klok gevorderd door Duitsers, terug gevonden en herplaatst.
(1966-1970) orgel, toren.

De monumentale (kern)waarden van de Mariakerk

Kerk

Gelaagde geschiedenis van het rijksmonument van zaalkerk met toren (13e eeuw) naar kruiskerk met daktoren (18e eeuw) en pleisterlaag (19e eeuw). De ouderdom van de koepelgewelven met schilderingen. De invloed van de familie Huinga (16e eeuw) in de vorm van natuursteen en een grafmonument, de invloed van de familie Rensema (18e eeuw) op de inrichting van de kerk met onder meer preekstoel en herenbanken etc,

Gewelf

1 koepelgewelf (13e eeuw) met verwijzing naar metsel mozaïek; gewelven koorsluiting met kruisbloemen (15e eeuw); gewelven transept 18e eeuw. Overwelving kerkruimte met kruisribgewelven op muraal- en gordelbogen; ribben op eenvoudige blokvormige kraagstenen.

Schilderingen

Metselmoziek koepelgewelf 13e eeuw; Kruisbloemen koorgewelf (15e eeuw); 16e eeuw.

Kap

Kapconstructie van de lantaarn (1897);

hoekstijlen in gemetseld basement van de lantaarn met bovenregels en overkruisende balken, waarop de hoekstijlen van het onderste paviljoen overhoeks zijn geplaatst. De hoekstijlen zijn met een overkruisende tussenbalklaag gekoppeld en in de gevelvlakken voorzien van Andreaskruisen. In de top van de hoekstijlen een radiaal samengestelde balklaag op korbelen. Op de vloer van de radiaal samengestelde balklaag de hoekstijlen van het volgende paviljoen, dat op dezelfde manier is opgebouwd als het paviljoen eronder. Tegen de buitenzijde van de zone met kruisen zijn de bolvormige vlakken van de helm geplaatst. Op de radiaal samengestelde balklaag van het bovenste paviljoen is een tweede rechthoekig balkenraster geplaats met de 8-zijdige koningsstijl die op het raster is geschoord. Op de hoeken zijn de schenkels geplaatst die de bolvormige helm vormen. De gehele houtconstructie is met gesmede en gemeniede ankerstrippen en boutverbindingen met moeren en volgringen verankerd.
De constructie van de kerkkap (B t/m E) bestaat uit gordingen op schenkelspanten met trekplaat en makelaar. De verbindingen zijn met stalen strippen en bouten verstevigd. De kilkepers die de kruisende dakvormen ondersteunen zijn ook als overkruisende spanten uitgevoerd. De spanten zijn geplaatst op een systeem van overkruisende moerbinten, waarin schoren zijn aangebracht. De moerbinten zijn gedeeltelijk op oude moerbinten met muurstijlen en korbelen aangebracht. Over de gordingen is een verticaal beschot aangebracht. In enkele schenkelspanten is een dekbalkjuk aanwezig die is geplaatst op een binnen de muurkroon gelegen muurplaat. Deze elementen zijn waarschijnlijk een restant van een oudere dakconstructie met een lagere dakvoet.

Bronnen en verwijzingen

Zie ook

Artikelen

Rijksmonumenten

Hoort bij deze thema's

Begrippen

koepelgewelven, kerktorens, preekstoelen, orgels, dooptuinen en avondmaalstafels

Specialist(en)

Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.

Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.

werkzaamheid	van	tot	nauwkeurigheid	toelichting
vervaardiging	1200	1700	globaal	bouw van zaalkerk met koepelgewelven
uitbreiding	1700	1800	globaal	groei tot kruiskerk
wijziging	1800	1900	globaal	pleisteren; vernieuwing kap
wijziging	1900	2000	globaal	herstel

bouwstijl	zuiverheid	toelichting
Romano-Gotiek
Neoclassicisme

Inhoud