Hulst - Vestingwal

(22790) monumentenregister Monumentnummer: 22790

Introductie

Het in 1618-1621 door het toenmalige Spaanse bestuur aangelegde verdedigingsstelsel is nog compleet aanwezig. De unieke vestingwal is aan de noordzijde, waar de stad niet kon worden geïnundeerd, het steilst en het hoogst (ruim 10 meter). Aan de zuidzijde is de hoogte iets minder maar toch altijd nog 8 meter. De aardwerken omvatten een negental bastions, aan de oostzijde een ravelijn en aan de zuidzijde een extra verdedigingslinie. De wal telt slechts op drie plaatsen een doorgang: de Bagijne Poort, de Dubbele Poort en de Gentse Poort. In de nabijheid van de Dubbele Poort de opgenomen overblijfselen van een voorganger.

Geschiedenis

De vesting was aanvankelijk gelegen op een landengte tussen twee zijarmen van de Westerschelde en beschermde het noordelijk van de stad gelegen ingepolderde gebied tegen aanvallen uit het zuiden. Hoewel er al in de 14de eeuw sprake was van een vesting, werd pas in de 16e eeuw overgegaan tot de bouw van stenen muren. Alleen de restanten van de Bolwerkspoort achter het Brederodebolwerk zijn hiervan nog overgebleven. het uitbreken van de Opstand in 1572 lieten de Spanjaarden de vesting verbeteren. Dat voorkwam niet dat de stad in 1591 door Prins Maurits werd veroverd. Maar al in 1596 wisten de Spanjaarden de stad weer in handen te krijgen. Die lieten tussen 1618 en 1621 de verdedigingswerken uitbreiden tot een vesting met negen bastions, voornamelijk volgens plannen en onder 'leiding van de 'ingenieur in Spaanse dienst Nicolaes de Vinario. Na 1645 was Hulst kernvesting binnen de zgn. Staats-Spaanse Linies, een stelsel van inundaties en versterkingen langs de Nederlandse zuidgrens. De vesting speelde sindsdien tevens een rol bij de beheersing van de scheepvaart op de Schelde.

De belangrijkste latere wijzigingen, aanvullingen en verbeteringen betreffen:

De vernieuwing van de Bagijnepoort in 1704, de Dubbele Poort in 1771 en de Gentse Poort in 1780.
De verbetering van de buitenwerken in het begin van de 18e eeuw op aanwijzingen van Menno van Coehoorn.
Het verwijderen van een groot deel van de gedekte weg, de enveloppe, het omstreeks 1700 voor de Gentse Poort aangelegde Havenfort en op één na alle ravelijnen in de loop van de negentiende eeuw.
Het vervangen van de bruggen voor de poorten door dammen met duikers in de 20e eeuw.
Het afgraven van de kat in het Brederodebolwerk en het blootleggen en conserveren van de resten van de Dubbele Poort in de jaren 1957 -1967
Het maken van een coupure naast de Gentse Poort omstreeks 1925, en het maken van een tweede doorgang naast de Dubbele Poort in 1932.
De aanvullende werken zijn, tenzij anders vermeld, voorbereid en uitgevoerd door de Dienst van de Genie of de onder uiteenlopende benaming daarvoor bestaande diensten of directies van de fortificatiën.

Beschrijving

De verschijningsvorm is een onregelmatig negenhoekig gebastionneerde vesting aangelegd volgens het Oudnederlandse stelsel, met hoofdgracht, een (deel van de) gedekte weg met glacis, een (deel van de) enveloppe en een ravelijn.

De vesting bestaat nu in hoofdzaak uit:

Drie stadspoorten, t.w. de Dubbele Poort, Bagijnepoort en de Gentse Poort
Een hoofdwal met negen bastions.
Een hoofdgracht.
In de hoofdgracht, voor de courtine Molenbolwerk-Galgebolwerk, een ravelijn.
Voor het front Molenbolwerk-Galgebolwerk een (deel van de) gedekte weg met glacis.
Voor het front Doelebolwerk-Prinsebolwerk een (deel van de) enveloppe.

Van de vesting zijn de volgende toegangen van belang:

In de courtine Brederodebolwerk-Molenbolwerk via de Dubbele Poort
In de courtine Galgebolwerk-Doelebolwerk via de Bagijnepoort.
In de courtine Prinsebolwerk-Oranjebolwerk via de Gentse Poort en de coupure naast die Poort.

De meest kenmerkende technische bijzonderheden zijn:

De hoofdwal heeft, met uitzondering van die op het Oranjebolwerk, steile taluds met kruin, borstwering en walgang op oorspronkelijk peil en volgens oorspronkelijk profiel.
De bastions zijn als normale holle aarden bastions uitgevoerd met uitzondering van het Oranje-, het Nassau- en het Brederodebolwerk, die als volle bastions zijn uitgevoerd.
De hoofdgracht heeft de oorspronkelijke vorm en afmetingen goeddeels behouden met uitzondering van het deel voor het front Oranje-Prinsebolwerk, dat grotendeels gedempt is.
De nog in functie zijnde poorten zijn gemetselde overwelfde doorgangen door de hoofdwal, met aan beide uiteinden vleugelmuren en boven de poortboog stenen borstweringen.
De voor de poorten gelegen bruggen zijn vervangen door dammen met duikers.
De gedekte weg voor het front Molen-Galgebolwerk met twee wapenplaatsen en glacis heeft de oorspronkelijke vorm en afmetingen goeddeels behouden.
De enveloppe voor het front Doele-Prinsebolwerk is nog slechts gedeeltelijk intact.

Monumentale waarde vestingwal

De vesting is gelegen aan de zuidgrens van Nederland in een eeuwenlang omstreden gebied. Het is een goed voorbeeld van een 17de-eeuwse vestingstad uit de tweede fase van de Tachtigjarige Oorlog, die gedurende circa twee eeuwen een rol speelde binnen de Staats-Spaanse Linies en een goed voorbeeld van een regelmatige negenhoekige vesting gemaakt volgens het Oud-Hollandse stelsel.

De wallen van Hulst kunnen tot de mooiste en gaafste wallen gerekend worden, die in Nederland behouden zijn gebleven. De huidige 17e eeuwse vesting heeft tevens de omvang van het huidige oude centrum bepaald. De stad draagt nog altijd het karakter van een gesloten vestingstad en ontleent hieraan ook zijn huidige identiteit. De vesting is niet geplantsoeneerd maar levert ook in zijn huidige staat een belangrijke bijdrage aan het openbaar groen en water in de stad.

Aan de oost- en westzijde van Hulst is de relatie van de oude vesting met het omringende land nog duidelijk waarneembaar, in het bijzonder aan de oostzijde, waar de daar gelegen Linie van de Communicatie met de vesting van Hulst een structurele eenheid vormt.

Hulst is binnen de vestingsteden in Nederland een van de weinige voorbeelden van een vestingstad waarvan de versterkingen tijdens de Nederlandse Opstand door de Spanjaarden is aangelegd. Daarnaast is vrijwel nergens het glacis zo goed bewaard gebleven als aan de noordzijde van de vesting Hulst.

Bronnen en verwijzingen

Besluit: besluit tot het aanwijzen van dit rijksmonument (25 april 2018)
Besluitmotivering: toelichting van de redenen voor het aanwijzen van dit rijksmonument (25 april 2018).

Zie ook

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.

Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.