Stiens - Pieter Jellessingel 1 - Grote of St. Vituskerk en kerkhof
Monumentnummer: 24542
Introductie
Kerk met toren, kerkhof en hekwerken..jpg)
Kenmerken
Rijksmonument sinds: 10 september 1968
Bouwactiviteiten
Bouwtypen
Bouwstijlen
Kerk
Midden in het dorp Stiens staat de kerk met forse bakstenen toren. De afmeting van de kerk houdt mogelijk verband met de stichting vanuit het St Vitusklooster te Corvey aan de Wezer. Over het schip is een zeldzame geknikte houten gewelfconstructie aangebracht, daterend uit de 16e eeuw. In de kerk bevindt zich een 17de-eeuwse preekstoel, drie overhuifde herenbanken en een drietal zerken, waaronder een uit de 16de eeuw en twee uit de 17de eeuw. In de kerk ook een orgel met hoofdwerk en rugwerk, in 1830 vervaardigd door L.J. en J. van Dam. Het orgel is gemaakt in een oudere kas met gebruikmaking van pijpwerk van orgelmakers Bader. Klokkenstoel met gelui van drie klokken, waarvan één van anonieme gieter, 1381, diam. 105 cm., en één van A. van Wou, 1509, diam. 136 cm., en één van G. Gregori, 1607, diam. 124 cm. Mechanisch smeedijzeren torenuurwerk, 1622, later voorzien van elektrische opwinding.
De toren werd in 1957 gerestaureerd en de kerk in de jaren 1974-1976. Daarbij werd een 16de-eeuwse gotische ingang met breed profiel ontdekt die hersteld is. De noordmuur van het schip is nog van tufsteen, daterend uit de 11de-12de eeuw met vrij zeldzame spaarvelden-detaillering. Het koor is jonger.
Kerkhof
Het kerkhof van Stiens kent een bijzondere opzet. Ten opzichte van de oost-west gerichte kerk is met name het kerkhof aan de noordzijde het grootst en het zuidelijke deel relatief klein, wat meestal andersom is. Vermoedelijk heeft dit te maken met de ligging van de terp en is het kerkhof al vroeg naar het noorden uitgebreid omdat dat deel hoger was gelegen. Verder kent het kerkhof een zogenaamd processie- of ommepad met linden aan weerszijden. Een dergelijk pad werd al in de oudheid gebruikt om met de dode drie keer rond een grafveld te lopen om, onder het maken van lawaai, de boze geesten op een dwaalspoor te brengen zodat de ziel van de dode een goede overgang heeft naar het hiernamaals. Later werd dit ritueel opgenomen bij de eerste kerken en werden de klokken geluid om lawaai te maken. Meestal maakt zo'n pad onderdeel uit van het kerkhof zelf, maar hier is het kerkhof van het ommepad gescheiden door een smeedijzeren hekwerk. Aan de buitenzijde bevat het ommepad een eenvoudig hekwerk van stangen tussen hardstenen stoeppalen. Dit hekwerk staat wat hoger dan de straat en ervoor ligt gedeeltelijk een talud met gras, en een recent aangelegde hardstenen band. In dit eerste hekwerk geven zes tourniquets op verschillende plaatsen toegang tot het ommepad. De tourniquets zelf zijn van hout en waren ooit bedoeld om het vee van het kerkhof te houden, met name als er bij de kerk een veemarkt werd gehouden. Aan de zuidzijde is een deel van het hekwerk verwijderd om ruimte te maken voor een opgang voor mensen die gebruik maken van een rollator of rolstoel. Bij de tourniquets wordt de hoogte van het talud overbrugd met een aantal lage treden, alle in baksteen uitgevoerd. Waarschijnlijk lagen er ooit roosters onder de tourniquets, maar die zijn allang verdwenen.
In het smeedijzeren hekwerk zijn een vijftal ingangen gemaakt. Het hekwerk sluit niet helemaal rond omdat de toren vrijgezet is. De toegangshekken en aanpalende delen zijn wat hoger dan het omgaande hek en bestaan uit een dubbel hek tussen gietijzeren pijlers. De pijlers zijn bekroond door dennenappels en de spijlen met fleur-de-lits (Franse lelies).
Een pad van noord naar zuid scheidt de grafvakken, zodat ten noorden en ten zuiden telkens twee grafvakken te vinden zijn. De grafmonumenten zijn op dezelfde wijze als de kerk georiënteerd en de regelnummers zijn opgenomen op de muur van de kerk. Oude foto's laten zien dat het huidige beeld met veel stèles pas in de twintigste eeuw tot stand is gekomen. In de 19de eeuw lagen er voornamelijk zerken op het kerkhof.
Het in de oksel van schip en koor (zuidzijde) gebouwde huisje wordt vandaag de dag gebruikt als stookhok. In de oksel aan de noordzijde heeft een vergelijkbaar huisje gestaan, maar daarvan zijn alleen sporen achtergebleven.
Rijksmonument
De kerk en de toren van de Grote of St. Vituskerk in Stiens zijn een rijksmonument sinds 1968. Zij zijn ingeschreven in het rijksmonumentenregister op grond van de eerste Monumentenwet uit 1961. Het kerkhof met bijbehorende hekwerken is op 30 november 2021 bijbeschermd. Een aantal onderdelen op het kerkhof werden reeds in de Voorloopige lijst der Nederlandsche monumenten van geschiedenis en kunst. Deel IX. De provincie Friesland uit 1930 genoemd, namelijk: Op het kerkhof: een roodzandsteenen wigvormige zerk met ornament (XIII A); een zerk (1666) en een (1677). De zandstenen zerk is er niet meer, maar er ligt wel een rode zandstenen stuk steen voor de ingang van de kerk. Verder ligt er een zerk uit 1616 op het kerkhof met daarop vermelding van latere bijzettingen. De zerk uit 1677 ligt oneerbiedig voor de ingang van het lijkenhuisje en is zwaar versleten en beschadigd. Die van 1666 is niet meer te vinden.
Het college van kerkrentmeesters heeft in 2019 een voorstel gedaan om ook het kerkhof te beschermen. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) heeft de monumentale waarden van de kerk en het kerkhof in kaart gebracht. In het geval van dit kerkhof zijn deze voldoende om bij te beschermen. Daarbij gaat het vooral om het ommepad of processiepad rond het kerkhof, de bijbehorende hekwerken en de oriëntatie van de paden over het kerkhof. De grafmonumenten op zich zijn niet individueel beschermd. Tegen de zuidzijde van de toren is de zerk voor Grietje Landmeter geplaatst, de moeder van Pieter Jelles Troelstra die zijn jeugd in Stiens heeft doorgebracht.
Samenvatting monumentale waarden kerk en kerkhof
Van algemeen belang vanwege:
- Cultuurhistorische waarden:
Als bijzondere uitdrukking van (een) culturele, sociaaleconomische en/of bestuurlijke/beleidsmatige en/of geestelijke ontwikkeling(en); karakteristiek voorbeeld van een middeleeuwse Friese dorpskerk met toren en omliggend kerkhof met boombeplanting, lindes, omgaande laan (processiepad) en dubbel hekwerk, buitenste met (naar historisch voorbeeld gereconstrueerde) tourniquets.
Uitmonstering interieur karakteristiek voor reformatorische eredienst.
Als bijzondere uitdrukking van (een) geografische, landschappelijke en/of historisch-ruimtelijke ontwikkeling. Oorspronkelijk centraal in het dorp gelegen op een terp. Karakteristiek voor de Friese terpdorpen. Ringweg om de terp nog herkenbaar (Smelbrêge en P. Jellessingel). Ook aan de zuid- en de noordzijde van de kerkterp bevonden zich terpen. De kerk is excentrisch komen te liggen omdat de westzijde van de kerkterp in later tijden is weggeslagen.
Kerkhof karakteristieke ovale aanleg met axiaal padenpatroon. Vier grafvelden met steles en zerken. De rijen zijn genummerd door middel van cijferaanduiding op de kerk.
Wegens bijzondere herinneringswaarde. De herkenbare ouderdom van de kerk (Romaans tufstenen schip) In het interieur grafzerken en herenbanken herinnerend aan Stienser families en bestuurders. Op het kerkhof zerk van de moeder van Pieter Jelles Troelstra.
- Situationele en ensemblewaarde:
Bijzondere betekenis van het complex wegens de hoogwaardige kwaliteit van de bebouwing in relatie tot de onderlinge historisch-ruimtelijke context en in relatie tot de daarbij behorende groenvoorzieningen, wegen, wateren, bodemgesteldheid en/of archeologie; Bijzondere betekenis vanwege de typerende ligging op een terp in relatie tot de omliggende dorpsstructuur. Op de terp tevens het kerkhof. De terp is niet archeologisch beschermd, maar heeft bewezen archeologische waarden. Imposante dubbele, rondgaande bomen om het kerkhof met processie pad. Rijke stinzenflora ingezet vanaf de jaren 1950.
- Gaafheid en herkenbaarheid:
Als een nog goed herkenbare uitdrukking van de oorspronkelijke of een belangrijke historische functie; kerk, toren en kerkhof volledig herkenbaar in zijn oorspronkelijke functie wegens de waardevolle accumulatie van belangwekkende historische bouw- en/of gebruiksfasen; zeer oude bouw- en gebruiksgeschiedenis vanaf de middeleeuwen (ca. 1100 ) tot in de 20ste eeuw zichtbaar in het gebouw en vastgesteld door archeologische opgravingen (onder andere aanwezigheid westwerk). Vanaf de 20ste eeuw geïnstitutionaliseerde restauratiegeschiedenis. Grafmonumenten in de kerk en op het kerkhof geven beeld van kerkleden door de eeuwen heen.
Het geheel kerk, toren en kerkhof met bomenrij en hekwerken met tourniquets in het licht van de accumulatie van historische bouw- en gebruiksgeschiedenis. In relatie tot de structurele en/of visuele gaafheid van de stedelijke, dorpse of landschappelijke omgeving. Zeer hoge waarde van het geheel voor zowel het dorp als de herkenbaarheid vanuit de verre omgeving. Massief oprijzend geboomte met de toren daarbovenuit.
Deze pagina is tot stand gekomen in samenwerking met stichting Dodenakkers.
Advies omgevingsvergunning
Over dit monument is advies uitgebracht:
- Stiens - Advies 1183572 (10 januari 2022)
Adviezen van voor 1 januari 2024 zijn uitgebracht in het kader van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo). Adviezen vanaf 1 januari 2024 zijn uitgebracht in het kader van de Omgevingswet, rijksmonumentenactiviteit.
Bronnen en verwijzingen
- 'Toer fan Stiens' uitgave Pakhûs Solo, Stiens 2016
- R. Stenvert e.a. Monumenten in Nederland. Fryslân = Friesland, Zwolle 2000
- Reliwiki
- Zwaga, U.; De Sint Vituskerk te Stiens, Goutum, 1978 Zwaga, U.; De Sint Vituskerk te Stiens, Goutum, 1978
Zie ook
ArtikelenHoort bij deze thema's- Monumenten
- Kerken
- Kerkelijke ensembles
- Religieuze gebouwen
- Begraafplaatsen en grafmonumenten
- Kerkenvisies
Romaans, Gotiek, kerkhoven, kerktorens, hekwerken en zadeldaktorens
Specialist(en)Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.
Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.
Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 23 mrt 2026 om 09:50.