Loppersum - Kerkpad 1 - Petrus en Pauluskerk
Monumentnummer: 26265
Introductie
De oorsprong van deze bakstenen, Romano-gotische kerk gaat terug tot de 13e eeuw. De voorganger van deze kerk was van tufsteen. Beide kerken zijn achtereenvolgens gebouwd op de wierde in Loppersum. De bakstenen kerk groeit tot een kruiskerk met toren en gewelven voorzien van schilderingen. In de 20e eeuw worden herstelwerkzaamheden en verstevigingen uitgevoerd. Eerst aan de schilderingen, dan de toren en dan het koor, schip en consistorie.
Kenmerken
Rijksmonument sinds: 06 februari 1973
Bouwactiviteiten
Bouwtypen
Bouwstijlen
Versterkingsopgave
De kennis op deze pagina is (deels) verzameld in het kader van de versterkingsopgave als gevolg van de aardbevingsproblematiek in de provincie Groningen. De Nationaal Coördinator Groningen (NCG) was de opdrachtgever voor deze versterkingsopgave in de periode 2016 t/m 2028.
Totaal omvat de versterkingsopgave ongeveer 360 rijksmonumenten. Deze rijksmonumenten zijn aan de hand van een norm constructief onderzocht op voldoende veiligheid voor de bewoners en gebruikers. De monumenten die constructief niet voldoen aan de norm zijn versterkt. Iedere versterkingsopgave is steeds zo veel mogelijk gecombineerd met een instandhouding-, verduurzamings- en/of herbestemmingsopgave.
De tijdlijn van de Petrus en Pauluskerk
(Bron: Bouwhistorische verkenning 26265 Petrus en Pauluskerk Loppersum, W. Ormel, Dijkoraad 2018.)
Bouw een kerk op de wierde van Loppersum gewijd aan Petrus en Paulus
- (1218) Tot 1218 stond er een tufstenen kerk op de wierde in Loppersum. Deze wierde is aangelegd op een kwelderwal. De kerk is in 1218 door brand verwoest. Restanten tufsteen van deze kerk zijn nog aanwezig aan de noordelijke zijde van de middenbeuk.
- (1220) In 1220 wordt de kerk herbouwd in baksteen op de tufstenen fundamenten, ditmaal met een vrijstaande toren. De kerk wordt in 1250-1300 uitgebreid tot een kruiskerk met gewelven en schilderingen.
- (14e eeuw) 5-zijdige koorsluiting met hogere dakvoet, verhoging koortravee, overwelving met kruisribgewelven; Verhoging toren;
- (1450) uitbreiding koor met overwelfde geschilderde zijkapellen (noord/ zuid) maria en st christoffel; sacristie met bovenverdieping overwelfd;
- (1524-1540) Schilderingen gewelven koor en noorderkapel
- (1529) uitbreiding zuiderbeuk, netgewelven kruising; overwelving zuiderbeuk en middenbeuk; nieuwe kap
De Petrus en Pauluskerk na de reformatie (17e eeuw-19e eeuw)
- (1610) Herstel toren, wijzigingen kerk; Preekstoel, trap, achterschot, klankbord; collator/ herenbank; Verbouwing orgel; Mechanisch uurwerk;
- (1832) halfhoge bakstenen afscheiding koor- en kapelruimten,
- (1843) koorruimte bestemd als avondmaalruimte
- (1892) gehele afsluiting
- Vernieuwing verdiepingsvloer op gewelven door enkelvoudige balklaag; vernieuwing spitsboogvensters door schuifvensters; aanleg kelder onder consistorie.
De Petrus en Pauluskerk als een monument (20e eeuw-heden)
(bron: restauratiedagboeken RCE)
Oorlogsschade 1940-45
De toren was in oorlogstijd een uitkijkpost van de Duitsers en is als gevolg daarvan door de Canadezen zwaar beschoten.
Herstel van de schilderingen in de periode 1942-1945
In 1912 worden bij klein onderhoud aan de kerk de schilderingen ontdekt. In 1938 komen er bij stucwerk waardevolle fresco’s tevoorschijn. Er wordt een onderzoek naar de muur- en gewelfschilderingen ingesteld en Gerhard Jansen wordt aangesteld als restaurateur. In 1945 worden de herstelwerkzaamheden voltooid.
Herstel van de toren en de kerk in de periode 1948-1959
Restauratie onder leiding van de restauratiearchitecten Wittop Koning en Offringa. Uitgevoerd door aannemer Stamhuis. Tijdens het herstel van de schilderingen komen scheuren in de gewelven en zettingen in het bouwwerk aan het licht. Vooral het gewelf van de koorsluiting is bouwvallig. In het verleden is daar ijzer- en ankerwerk aangebracht ter versteviging. Voor het koor en het schip van de kerk wordt voorgesteld: herstel van de fundering, stutten van de muren en kap, betonwerk aan de funderingen, aanleg van stampbetonvloeren en het herstel van de trekbalken en trekankers. Aan de toren moeten de funderingen worden hersteld, scheuren worden ingeboet en een betonnen verankering worden aangebracht.
Herstel en versteviging van de toren in de periode 1948-1950
In 1948 wordt besloten dat noodherstel van de oorlogsschade aan de toren prioriteit heeft. Op basis van de begrotingen uit 1947 worden eerst noodherstellingen verricht zoals het stutten van het metselwerk en het vernieuwen van de houten balklagen. Later worden ook inwendige betonverstevigingen aangebracht en worden de funderingen hersteld. Zo wordt in november 1948 de fundering blootgelegd waaruit blijkt dat deze in slechte toestand verkeert en de versnijdingslagen zijn afgebroken door verzakking van de muren. In de fundering van de westgevel wordt een gewapende betonplaat gestort. Begin 1949 wordt ter versteviging van de zuidwestelijke hoek van de toren een gewapende betonbalk gestort. In dat jaar worden nog meer gewapend betonnen versterkingen en ringbalken aangebracht in de zuid-, west- en noordmuur van de toren. Ook wordt er een betonnen balk aangebracht vlak onder de kap.
Herstel en versteviging van koor, schip en consistorie in de periode 1953-1959
In april 1953 gaan de werkzaamheden aan de kerk van start, eerst aan het koor en later aan het schip. Een idee van de herstellingen krijgen we op basis van de herziene begroting uit 1950 waarin de volgende werkzaamheden worden genoemd:
- Het koor: ontgraven en aanvullen van de funderingen, herstel van de verzakte grafkelders, slopen van een aantal later aangebouwde steunberen, herstel van de gewelven, aanbrengen van 40 m3 gewapend betonnen ring- en trekbalken en storten van stambetonvloeren in het koor en in de kelderverdieping.
- Het schip: ontgraven en aanvullen van de fundering, slopen van steunberen, aanbrengen van 38 m3 gewapend beton voor ring- en trekbalken en storten van 434 m3 stampbetonvloer.
Het restauratiedagboek van de kerk geeft meer gedetailleerde informatie over de werkzaamheden. De aanleg van een uitgebreide betonconstructie komt daar duidelijk naar voren. De toestand van de gewelven blijkt zeer slecht. De gewelven en ribben hangen door middel van vele ankers en beugels aan de houten balklagen vast. Deze zullen allemaal verwijderd worden en vervangen door een nieuwe betonconstructie verbonden aan alle muren en gewelven. Zo wordt gesproken over het aanbrengen van een betonnen versterkingsconstructie boven de sacristie en Mariakapel, boven het noordelijk transept, boven de zuidelijke koorkapel en boven het schip. Verder worden verschillende steunberen afgebroken, zoals die aan de zuidwestelijke hoek van de zuidgevel en aan de noordelijke transeptgevel. Ook worden de funderingen ontgraven en onderzocht. Onder de fundering van het noordelijk transept worden sarcofaagdeksels gevonden. Tijdens het opgraven van de funderingen wordt in 1956 wordt een oude tufstenen fundering ontdekt. Eind 1959 zijn de werkzaamheden aan het kerkgebouw voltooid.
Onderhoud 2013
Onderhoud scheurvorming gewelven en fresco's.
Advies omgevingsvergunning
Over dit monument is advies uitgebracht:
- Loppersum - Advies 1741226 (8 oktober 2025)
Adviezen van voor 1 januari 2024 zijn uitgebracht in het kader van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo). Adviezen vanaf 1 januari 2024 zijn uitgebracht in het kader van de Omgevingswet, rijksmonumentenactiviteit.
Bronnen en verwijzingen
- Beeldbank Groninger Archieven Afbeeldingen van het rijksmonument
- Beeldbank RCE 26265 Afbeeldingen van het monument
- Bibliotheek en Collecties RCE 26265 Publicaties over dit rijksmonument
- Kennisbank Stichting Oude Groninger Kerken (SOGK) Informatie over dit rijksmonument
- Kerkfotografie Nederland
- Ozinga, M.D. (1940). De monumenten van geschiedenis en kunst in Oost-Groningen. Den Haag: Rijksuitgeverij dienst van de Nederlandsche staatscourant. Publicatie
- Reliwiki
- Rijksmonumenten in de gemeente Loppersum : monumenten in Eenum, Garrelsweer, Garsthuizen, Huizinge, Leermens, Loppersum, Middelstum, Oosterwijtwerd, Stedum, Westeremden, Westerwijtwerd, Wirdum, 't Zandt, Zeerijp en Zijldijk / Riet Pastoor. - [s.l. : Profiel, 2005] Publicatie
- Stenvert e.a. (1998). Monumenten in Nederland. Groningen. Zwolle: Waanders Uitgevers. Publicatie
- Stichting tot Behoud van het Nederlandse Orgel (SBNO) Informatie over het orgel in dit rijksmonument
- Voorlopige lijst der Nederlandsche monumenten van geschiedenis en kunst. Deel XI. De provincie Groningen (1933). Den Haag: Algemeene Landsdrukkerij. Publicatie
- Wiki muurschilderingen Informatie over de restauratie van de muurschilderingen
- Wikimedia
- Wikipedia
Zie ook
ArtikelenHoort bij deze thema's- Kerken
- Kerkenvisies
- Religieuze gebouwen
- Monumenten
- Aardbevingen in Groningen
- Begraafplaatsen en grafmonumenten
kerktorens, zadeldaktorens, orgels, schilderingen, preekstoelen, herenbanken, luidklokken en koorhekken
Specialist(en)Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.
Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.
Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 16 mei 2026 om 02:11.