Meerssen - Markt 17 - Basiliek van het Heilig Sacrament

(28446) monumentenregister Monumentnummer: 28446

Introductie

De Basiliek van het Heilig Sacrament en de apostel Bartholomeus staat in het centrum van Meerssen aan de zuidzijde van de markt. Het is een uit mergelstenen opgetrokken, driebeukige kruiskerk met forse vieringtoren en een vijfzijdig gesloten koor met aan de zuidzijde een sacristie (1878). Aan de oostzijde van de kerk vindt men de de neogotische grafkapel van de familie Regout (Als voorbeeld van de rijpe maasgotiek rekent men de kerk mede door zijn ruimtewerking tot hoogtepunt van deze stijl in ons land.

Kerk

De basiliek kent een lange en rijke (bouw)geschiedenis. Op de plek van het huidige kerkgebouw stond in de 8ste eeuw een paltskapel. Onder auspiciën van Benedictijner monniken wordt de kerk in de 11de verbouwd naar de vigerende romaanse stijl. Het is hier dat in 1222 het sacramentswonder plaatsvindt. Hierdoor komt pelgrimage tot stond die al gauw noopt tot verbouw en uitbreiding van kerkgebouw tot het grote gotische schip. Als bouwjaar wordt hiervoor 1318 genoemd. Het dwarsschip en het fraaie hoog-gotische koor komen tijdens een volgende bouwcampagne in 1334 tot stand onder leiding van proost Jean de Beaufort. Als mogelijke bouwmeester wordt die van de kathedraal van Reims genoemd. Als in 1465 huurlingen van de heer van Borgharen de kerk in brand steken, voltrekt zich een tweede sacramentswonder waarbij zowel de relieken als hun redder - een jonge boer die juist aan het ploegen is - ongehavend uit de strijd konen. Tijdens de herbouw worden de luchtbogen gerealiseerd en het laat-gotische noordportaal waarop de sacramentsrelieken zijn afgebeeld. Vervolgens brandt de toren af (1574) en gaan de resten in 1649 bij een storm verloren. In 1612 gaat de proosdij over naar augustijner monniken van Eaucourt, in 1633 wordt de een oksaal gebouwd als scheidingsmuur tussen koor en dwarsschip ten behoeve van het gebruik als simultaankerk voor katholieken en protestanten. Opnieuw noopt een storm in 1747 tot herbouw in 1749, uit geldgebrek echter zonder toren. In 1795 wordt de proosdij opgeheven waarna de kerk in de jaren 1798 - 1802 wordt gesloten. Nadat het simultaneum wordt opgeheven wordt ook de scheidingsmuur geamoveerd.

In de jaren 1879 - 1882 wordt de kerk onder leiding van architect en kerkenbouwer Johannes Kayser (J.H.J., 1842 - 1917) ingrijpend gerestaureerd. Er komt een nieuwe toren op de viering en de kruisribgewelven worden vernieuwd. Er vinden nog twee restauraties plaats, voor tussen 1936 - .38 het kerkgebouw door J.Th.J. en P. Cuypers jr. wordt verbouwd en uitgebreid met een nieuwe, soberder dakruiter en een verlenging van drie traveeën waarvoor de proosdij wordt afgebroken. Op Sacramentsdag, derde Pinksterdag 1938, verleent Paus Pius XI de kerk op grond van haar betekenis als bedevaartskerk van het Heilig Sacrament de eretitel Basilica Minor.

In de kerk kruisribgewelven rustend op spitsbogige arcades gedragen door zuilen met Maaskapitelen voorzien van kolonnettes. In de kruising een stergewelf.

De kerk kent een zeer rijk interieur en inventaris. Binnen dit bestek is daarbij onder meer de negen verdieping tellende sacramentstoren (16de eeuw), het hoofdaltaar (1897) en de preekstoel van Johannes Kayser (1911). Het hoofdorgel dateert uit 1988 en is vervaardigd door de firma Wilbrand ter vervanging van het uit 1938 daterende Vermeulen-orgel. Het koororgel met onderdelen van een biechtstoel uit 1788, stamt uit 1980.

Hoofdorgel

Wilbrand realiseert in 1991 een nieuw viermanuaals hoofdorgel ter vervanging van het orgel van Vermeulen en gebruikmakend van oud pijpwerk en een laat-19de eeuws orgel uit New Abbot in Zuid-Engeland. Dit orgel wordt in 1985 door het kerkbestuur gekocht en naar Meerssen verscheept. Om het nieuw te bouwen orgel te financieren wordt een fonds opgericht. In 1989 krijgt de firma Heinz Wilbrand uit Übach-Palenberg de opdracht het nieuwe orgel te bouwen. Dit hoofdorgel dat bestaat uit een hoofd- en zwelwerk en rugpositief en Nachtegaal-register. Het voorziene vierde manuaal, zogenaamde Bombarde, wordt hierin pas later gerealiseerd. Met zijn > 3.000 pijpen is het het grootste mechanische orgel in de provincie.

Het middelste deel van de hoofdkas, een lage toren in het midden geflankeerd door een tweetal zijvelden respectievelijk zijtorens, komt uit de Congregational Church van Newton Abbot in Engeland. Beeldhouwer Joep Geijsen maakte de overige delen, zijvelden, hoektorens en rugwerk er in 1991 bij. De opstelling van het rugwerk kent juist een hoge middentoren. Het orgel is versierd met een gestileerde vierpassen en gevleugelde leeuwen in de zwikken. In de torens snijwerk van drielobbige spitsbogen, de nieuwe pijpvelden van de hoofdkas dragen vierpassen en in de zwikken knoppen met bladwerk. De kappen van de hoge torens dragen rozetten. De gekoppelde visblazen, vierpassen en knoppen met loof op het rugwerk volgen evenals meer van de nieuw bijgemaakte delen het Leitmotiv van de neogotische ornamentiek van het origineel. Een deel is in eigen vormentaal en uitmonstering uitgevoerd.

Hoe om te gaan met historisch waardevolle orgels?

Een historisch orgel is een waardevol en kwetsbaar instrument. Ook relatief eenvoudige of gangbare onderhoudswerkzaamheden aan een (kerk)gebouw kunnen het orgel ernstige schade toebrengen.

Gaat u binnenkort verbouwen of wordt de kerk, kapel of andere locatie waar het orgel staat geschilderd of gerenoveerd, schakel dan zo spoedig mogelijk een orgeladviseur in of vraag advies bij de orgelspecialist van de RCE. U kunt contact opnemen via info@cultureelerfgoed.nl.

Zie ook: Orgels in Nederland

Bronnen en verwijzingen

De Orgelsite Basiliek van het Heilig Sacrament Koororgel
De Orgelsite Basiliek van het Heilig Sacrament Hoofdorgel
Het Historische Orgel, in Nederland, Supplement, Utrecht/Antwerpen, NIVO 2010. p. 167 - 169
Kerkgebouwen in Limburg Basiliek van het Heilig Sacrament
Kerkgebouwen in Limburg J.Th.J. Cuypers
Monumenten in Nederland, Limburg, R, Stenvert et all, Rijksdienst voor de Monumentenzorg/Waanders, Zeist/Zwolle 2003, p. 256 - 257
Reliwiki Basiliek van het Heilig Sacrament
Wikipedia Basilica minor
Wikipedia Maasgotiek
Wikipedia Johannes Kayser
Wikipedia Basiliek van het Heilig Sacrament
Wikipedia Pierre Cuypers Jr.

Zie ook

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Begrippen

orgels, basilieken en Neoclassicisme

Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.

Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.