Meppel - Steenwijkerstraatweg 94

(28640) monumentenregister Monumentnummer: 28640

Introductie

Metaheerhuisje op Joodse begraafplaats van Meppel.

Historie

De Joodse gemeenschap van Meppel is in de 18de eeuw ontstaan. Er zullen al wel eerder Joden in Meppel zijn geweest, maar rond 1766 is er sprake van een Joodse begraafplaats ten oosten van de stad. Omdat er protesten tegen deze plek komen, wordt een andere locatie gezocht. Die wordt gevonden aan de Steenwijkerstraatweg ten noorden van de stad. Dit gebied dat destijds nog bij Nijeveen hoorde, kwam later bij de gemeente Meppel. Op de begraafplaats werd aan de noordzijde een ingang gemaakt en een metaheerhuisje. De oudste nog leesbare steen dateert hier van 1798, maar er liggen ook nog wat onleesbare stenen.

Eind 19de eeuw werd de Joodse begraafplaats flink uitgebreid. Daarbij werd het huisje voor de bewassing dat aan de noordzijde van de begraafplaats stond, vervangen. In 1895 werd het houten hek langs de straat vervangen door ijzeren hekwerk op muur en aan de zuidzijde werd een nieuw huisje opgetrokken (sommige bronnen stellen dat dit in 1820 of rond 1850 moet zijn geweest). Het ontwerp voor het huisje werd gemaakt door architect Pieter Janzen (1859-1943). Dit huisje was gebouwd voor de bewassing van de doden en de laatste gebeden. Het in neoclassicistische stijl uitgevoerde metaheerhuis staat achter een smeedijzeren toegangshek tussen zware betonnen pijlers. De dode behoort in dit soort gevallen altijd via een andere deur de ruimte te verlaten, vandaar dat het huisje zowel aan de voor- als achterzijde een brede deur is aangebracht.

Het huisje heeft in de voorgevel een dubbele rechtgesloten deur onder een rond bovenlicht met halfronde vensters. In deze vensters zat vroeger mogelijk glas, maar zijn nu dichtgezet. De deur wordt geflankeerd door twee zware gladde zuilen met Dorische kapitelen die een iets naar voren uitstekend fries dragen. In het fries zijn Davidssterren aangebracht waarboven een fronton. In het verdiepte timpaan is een Hebreeuwse tekst aangebracht, vrij naar Job 3, vers 19: 'Klein en groot is daar, en een ondergeschikte is vrij van zijn heren’. De zijgevels, uitgewerkt in blokstructuur met een decoratieve band, kennen ook een fries met daarboven de goot. Het zadeldak is gedekt met zwarte gegolfde Friese pannen. In de achtergevel die wat vlakker is, zonder zuilen, is ook identieke deur aangebracht met de decoratieve band die doorloopt boven het bovenlicht. Dat bovenlicht is hier eveneens dichtgezet. Het timpaan is aan de achterzijde vlak. Het huisje staat op een grijs geschilderd trasraam en is verder in een crèmekleur geverfd met lichter gekleurd fries en timpaan. De deuren zijn groen geschilderd. Over een hardstenen dorpel kan het huisje betreden worden, met aan de voorzijde nog een bakstenen stoep. Op de vloer liggen grijze estrikken en de onderste laag van de muur is voorzien van een in blokvorm gestucte lambrisering. Daarboven zijn gestucte blindnissen aangebracht met decoratieve bloemknoppen en centraal in het plafond een cassette. Er is een eenvoudige wasbak aangebracht en er hangt een gebedsbord.

Rijksmonument

Na aanwijzing tot rijksmonument werd in 1967 een restauratieplan voor het huisje opgesteld. Daarvan werd door het ministerie van Cultuur 50% van de begrootte kosten gesubsidieerd. Er moest heel wat gebeuren aan het gebouwtje. Zo diende herstel plaats te vinden aan de fundering, het voeg- en metselwerk, deuren en het stucwerk. De vloer binnenin moest opnieuw gelegd worden en aan het dak moest het fries hersteld worden en de hemelwaterafvoer. In 1972 was er nog niets gebeurd en kreeg het Nederlands Israëlitisch Kerkgenootschap, dat het eigendom had overgenomen van de Joodse gemeente van Meppel, een aanmaning om het werk te starten. Hoewel er eind van dat jaar steigers werden geplaatst duurde het nog tot 1974 voordat de restauratie gereed was. De kosten waren in de tussentijd opgelopen van de begrootte 14.000 gulden tot 40.000 gulden.

Het huisje staat ingeschreven in het register als ingangsgebouw, maar dat is niet de functie. In Nederland resteren nog 86 metaheerhuisjes. Een aantal daarvan, zoals in Arnhem en Zutphen ook in een neoclassicistische stijl, maar niet zo fraai uitgewerkt als in Meppel. Recent heeft het huisje nog een onderhoudsbeurt gehad.

Huidige situatie

Het opvallende huisje ligt langs de Steenwijkerstraatweg, vroeger de belangrijkste uitvalsweg naar het noorden. Vlakbij lag een tol, maar die is allang opgeheven. Nadat in 1940 de Rijksomweg aan de oostzijde van Meppel gereedkwam, kwam er veel minder verkeer langs de begraafplaats. Wie de begraafplaats betreedt via een eenvoudig hek aan de zijkant, valt als eerste een relatief leeg veld op langs de straatzijde. Dit is het oudste gedeelte van de begraafplaats. Erachter ligt een viertal grafvelden met paden doorsneden. Hier staan de meeste grafmonumenten. Rondom is een deels uitgegroeide beukenhaag zichtbaar. Vanaf de hele begraafplaats valt steeds in de zuidwesthoek het crèmekleurige metaheerhuis op.

Onderstaande mail van Anthony Ruijtenbeek is ontvangen door de infodesk van de RCE in november 2024. Dit bericht is niet geverifieerd door de RCE.

Volgens een bericht uit de Provinciale Drentsche en Asser Courant van 30-04-1895, zou de architect van de kapel 'Janzen' zijn, dat is dan Pieter Janzen (1859-1943). (zie kopje Bronnen)

Deze pagina is tot stand gekomen in samenwerking met stichting Dodenakkers.

Bronnen en verwijzingen

ASSEN, 29 April.. "Provinciale Drentsche en Asser courant". Assen, 30-04-1895. Geraadpleegd op Delpher op 28-01-2025
ASSEN, 29 April.. "Provinciale Drentsche en Asser courant". Assen, 30-04-1895. Geraadpleegd op Delpher op 07-01-2025
Mail van Anthony Ruijtenbeek naar de infodesk van de RCE, november 2024
Metaheerhuisje in 1961

Zie ook

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Begrippen

metaheirhuizen

Specialist(en)

Leon Bok

Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.

Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.