Middelstum - Concordiaplein 1 - Hippolytuskerk
Monumentnummer: 29894
Introductie
Hervormde Kerk en toren op omheind kerkhof met hekpalen. De kerk is een eenbeukige gotische kruiskerk uit de vijftiende eeuw. De toren dateert uit 1487, de torenbekroning is zeventiende-eeuws. Eigendom Stichting Oude Groninger Kerken.
Kenmerken
Rijksmonument sinds: 23 mei 1973
Bouwactiviteiten
Bouwtypen
Bouwstijlen
Versterkingsopgave
De kennis op deze pagina is (deels) verzameld in het kader van de versterkingsopgave als gevolg van de aardbevingsproblematiek in de provincie Groningen. De Nationaal Coördinator Groningen (NCG) was de opdrachtgever voor deze versterkingsopgave in de periode 2016 t/m 2028.
Totaal omvat de versterkingsopgave ongeveer 360 rijksmonumenten. Deze rijksmonumenten zijn aan de hand van een norm constructief onderzocht op voldoende veiligheid voor de bewoners en gebruikers. De monumenten die constructief niet voldoen aan de norm zijn versterkt. Iedere versterkingsopgave is steeds zo veel mogelijk gecombineerd met een instandhouding-, verduurzamings- en/of herbestemmingsopgave.
De tijdlijn van de Hippolytuskerk
Het kerkhof is toegankelijk door een hek tussen twee natuurstenen pijlers met gebeeldhouwde bekroningen met wapens van de borg Nijestein te Zandeweer afkomstig.
De kerk is een eenbeukige kruiskerk die in de loop van de 15e eeuw gebouwd werd en in 1487 van een toren werd voorzien, waarvan de beëindiging in de 17e eeuw vernieuwd werd in de vorm van een vierzijdige kap met open klokkenkoepeltje.
In de noordoosthoek sacristie. Boven de ingang van de toren stichtingssteen met 1487 en herinneringsstenen betreffende herstellingen in 1767 en 1853.
De kerk is geheel overwelfd. Op de derde gewelfkluis van het westen is een voorstelling van Adam en Eva te zien; overige schilderingen in 1897 in het zicht geweest, zijn weer overgewit.
Uit de middeleeuwen dateert verder een memoriesteen in het noordelijke transept voor E. Ornsta, gestorven in 1476. Verder een goed gesneden preekstoel uit 1733 met achterschot en klankbord; koperen doopbekkenarm; bij de preekstoel passend doophek en avondmaalstafel met marmeren blad. Als koorafsluiting een gestoelte met gesneden bekroning 1704.
Alle banken met knoppen op de zijschotten en wangstukken. 18e-eeuws portaal met St. Hippolytus, wapenfiguur van de heerlijkheid; gebeeldhouwde zerk op de grafkelder van de Lewe's en verscheidene zerken. Gedenkbord over de kerkbouw.
In de toren klokkenspel, waarvan 23 klokken gegoten door F. Hemony 1661/62. Speelwerk 1857 Van Oeckelen, buiten gebruik.
Klokkenstoel met luidklok van J. Schonenborch, 1520 (afkomstig uit Garnwerd). Luidklok en carillon zijn in 1997 gerestaureerd. Tweeklaviers orgel uit 1864, gemaakt door P. van Oeckelen.
Boven de ingang in de zuidmuur van de kerk hangt een houten zonnewijzer.
De bouw van een bakstenen zaalkerk met toren in de 15e eeuw
De Sint-Hippolytuskerk in Middelstum is een voorbeeld van laatgotische kerkarchitectuur in de provincie Groningen. Deze middeleeuwse kruiskerk, gelegen aan het Concordiaplein, werd oorspronkelijk gebouwd rond 1445, vermoedelijk in opdracht van ridder Onno van Ewsum. De kerk is opgetrokken uit baksteen en begon als een eenbeukige houten kerk.
Groei van zaalkerk naar kruiskerk en muur- en gewelfschilderingen in de 16e eeuw
In 1523 werd het gebouw door Onno’s zoon, Wigbold van Ewsum, verbouwd tot een kruiskerk. Het interieur van de kerk werd rijk gedecoreerd met muur- en gewelfschilderingen.
Ze werden in 1879 ontdekt onder een laag witkalk en zijn in de jaren 1976-1977 volledig gerestaureerd.
Een nieuwe beëindiging van de toren met een lantaarn en een koepel in de 17e eeuw
De toren bestaat uit drie geledingen en wordt bekroond door een zeventiende-eeuwse lantaarn met koepel. In de toren hangt een carillon vervaardigd in 1662, later uitgebreid in 1949. Daarnaast bevat de kerk een aantal andere kenmerkende interieurelementen een epitaaf, een grafkelder, rijk versierde herenbanken uit 1704, een preekstoel uit 1733 en een orgel uit 1863 gebouwd.
De geschiedenis van de bouwfasen van Middelstum is af te leiden uit het archief van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. De Hippolytuskerk in Middelstum dateert uit de 15e eeuw en werd gebouwd in de stijl van een gotische kruiskerk. Latere ingrepen omvatten onder meer de reconstructie van de torentop, de bouw van een sacristie ten noordoosten van de kerk en enkele restauraties. De toren is bijna even breed als het schip. Beide zijn zonder seismische dilatatie tegen elkaar aangebouwd. De kerk bestaat uit een schip van twee traveeën, een transept, een koortravee met een driezijdige afsluiting en een sacristie aan de noordoostzijde. De kerk heeft geen westgevel. In plaats daarvan sluit de toren het schip af.
Naast kleine restauraties in 1916 en 1940 vond er tussen 1976 en 1977 een grote restauratie plaats. Tijdens die renovatie is het houten dak gerenoveerd en zijn houten elementen vervangen die als ontoereikend werden beschouwd. De restauratie omvatte:
- Vervanging van enkele dakelementen;
- Renovatie van de gewelven (bijv. reparatie van scheuren);
- Aanleg van de RC-ringen voor de toren.
In 2014 en 2019 zijn geconstateerde scheuren in de gewelven van het schip, transept en het koor geïnventariseerd. Deze zijn in 2021 en 2022 in het kader van het herstel programma in verband met aardbevingsschade door de gaswinning in het Groninger veld hersteld.
De monumentale (kern)waarden van de Hippolytuskerk
n.t.b.
Bronnen en verwijzingen
- Muurschilderingen database Pilot project voor de registratie van muurschilderingen in Nederland
- RCE kennisdossier (PDF): Bestand:Concordiaplein 1 Middelstum, Rijksmonument, monumentnummer 29894.pdf
- Reliwiki
- Wikimedia
Zie ook
Monumenten- Rijksmonumenten
- Rijksmonumenten - Kerken
- Aardbevingen - Lijst rijksmonumenten
- Aardbevingen - Werkproces versterken erfgoed
- Aardbevingen in Groningen
- Kerken
- Klinkend erfgoed
- Kleur en schilderingen
- Religieuze gebouwen
- Monumenten
- Kerkelijke ensembles
- Kerkenvisies
religieus erfgoed, schilderingen, orgels en kerktorens
Specialist(en)Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.
Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.
Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 16 mei 2026 om 02:05.