Westerwijtwerd - Pastoriepad 5 - Mariakerk

(29908) monumentenregister Monumentnummer: 29908

Introductie

Vier traveeën diep, rechtgesloten kerkgebouw met forse westtoren. Twee traveeën van het schip zijn overwelfd. Op een daarvan is in 1897 een muurschildering en decoratieve schilderingen ontdekt en weer overgewit. In de kerk bevinden zich een eenvoudige preekstoel met trap, achterschot en klankbord, een doophek en een doopbekkenstandaard. Eigendom Stichting Oude Groninger Kerken.

Versterkingsopgave

De kennis op deze pagina is (deels) verzameld in het kader van de versterkingsopgave als gevolg van de aardbevingsproblematiek in de provincie Groningen. De Nationaal Coördinator Groningen (NCG) was de opdrachtgever voor deze versterkingsopgave in de periode 2016 t/m 2028.

Totaal omvat de versterkingsopgave ongeveer 360 rijksmonumenten. Deze rijksmonumenten zijn aan de hand van een norm constructief onderzocht op voldoende veiligheid voor de bewoners en gebruikers. De monumenten die constructief niet voldoen aan de norm zijn versterkt. Iedere versterkingsopgave is steeds zo veel mogelijk gecombineerd met een instandhouding-, verduurzamings- en/of herbestemmingsopgave.

De tijdlijn van de Mariakerk

(Bron: Bouwhistorische verkenning Dijkoraad, 2018)

De bouw van de kerk gewijd aan Maria (13e eeuw – 15e eeuw)

(13e eeuw) bouw kerk, in opdracht van familie Van Ewsum Middelstum. Gesitueerd op een nieuw aangelegde wierde met rechthoekige structuur. Exterieur: Drie traveeën lang; halfronde beëindiging in vijf segmenten; rondboogvensters; fries; verjonging muurwerk binnenzijde gewelfaanzet; toegangen in bede langsgevels. Interieur: schildering noordkant, meloengewelven;
(14e eeuw) bouw vrijstaande toren: Gesitueerd aan de westzijde van de kerk. Toren even hoog als kerkgebouw. Entree aan oostzijde; Lichtspleten in overige zijden. Galmgaten onder dakvoet aan alle zijden;
(15e eeuw) verbinding kerk en toren. Verlenging kerkgebouw richting westen. Verbinding met toren bestaande uit enkelvoudige balklaag, overhoekse steunberen. Nieuwe toegangen in de langsgevels;

De Mariakerk na de reformatie

(17e eeuw) verhoging toren; toevoeging klokkenstoel met klok (1630); galmgaten noord en zuidzijde dichtgezet; beklamping westgevel; Verbouw kerkgebouw: bestaande rondboogramen vergroot tot spitsboogvensters; verwijderen gewelf oostelijke travee?; plaatsen zerken in koor; inrichting kerk met meubilair.
(18e eeuw) eerste versterking met trekbalken. Toevoeging trekbalken (vernieuwd 1974) Toevoeging zandsteen op afzaten; Wijziging overhoekse steunberen? Toevoeging opening westzijde toren
(19e eeuw) verbouw oostelijke zijde (1830): Sloop eindtravee oostzijde, halfronde sluiting met meloengewelf (13e eeuw); Vernieuwing noord- en oostgevel, enkelvoudige balklaag in plaats van stenen gewelf; Symmetrische inrichting van de kerk met preekstoel kerkenraadsbanken aan weerszijden; afsluiting met dubbele lage balustrade; bankenplan tot aan orgelbalkon. Preekstoel bestaande uit trap, achterschot, klankbord, doophek, doopbekkenstandaard; kroonlijst verwijderd; Extra steunbeer geplaatst tussen vensters;
(1897) vondst muurschilderingen en overschilderd;
(1892) wijzerplaat toren;

De Mariakerk als een monument (20e eeuw)

(1902) orgel met galerij (noordwand); scheidingswand.
(1940-45) klok gevorderd, herplaatst;
(1972) stormschade: spits van toren, kerkdak,
(1974-1976) restauratie Offringa:
Opgravingen: funderingen aangetroffen van halfronde beëindiging (13e eeuw);
Instandhouding kerkgebouw (Offringa): conserveren funderingen; repareren muurwerk, ankers, gewelf; vernieuwen trekbalken (18e eeuw), zolderbalken, kap;
Instandhouding toren (Offringa): repareren scheuren; vernieuwen muurankers, houten balken, kap; vernieuwen/ verbeteren in tentdak
Instandhouding schilderingen (restaurator Jelle Otter);
Geen betonnen versterking

De monumentale (kern)waarde van de Mariakerk

Kerkgebouw

De materiaalwaarde van de zaalkerk met toren is gelegen in de toegepaste materialen, detaillering en constructie uit de 13e eeuw t/m 19e eeuw. De beleving van de kerkruimte wordt gevormd door de 13e eeuwse vorm van de meloengewelven, voorzien van 13e en 15e eeuwse schilderingen (restauratie Jele Otter 1978) en trekbalken aangebracht in de 18e eeuw, als versteviging, vernieuwd in 1978 (restauratie Offringa). De ruimte in de kap kenmerkt zich door de zichtbaarheid van de 13e eeuwse gewelven en de 19e eeuw roofbouw kap, aangebracht ten tijde van de sloop van de halfronde afsluiting.

Gewelven

De materiaalwaarde van de 13e eeuwse gewelven is hoog. De gewelven met baksteenimitatie dateren uit de bloeiperiode van de kerk zonder toren. In de 14e en de 16e eeuw zijn nieuwe ornamentale en figuratieve schilderingen aangebracht op de gewelven. In 1974 is de baksteenimitatie blootgelegd (Jelle Otter). Aan de bovenzijde zijn de gewelven van schoon metselwerk, eivormig, acht segmenten (8) met verschillend metselverband (type Leermens).

Constructie

De versteviging met 18e en 19e eeuwse trekbalken in de kerkruimte vertegenwoordigt een cultuurhistorische waarde als tijdlaag. De trekbalken zijn vernieuwd met de restauratie in 1974 waardoor de materiaalwaarde gering is.

Kap

De 19e eeuwse kap is verloren gegaan met de storm in 1972 en gerestaureerd in 19e eeuwse vorm in 1974. De kap is een roofbouwconstructie dateert uit 1830, opgebouwd uit naaldhout, beslagen rondhout en oudere hergebruikte (eikenhouten) onderdelen. Sporenparen met haanhouten, afwisselend wel en niet voorzien van een extra trekbalk. De sporenparen zijn voorzien van gehakte merken op de haanhouten. Over de sporen een beschot van horizontale delen dat tijdens de restauratie (1974-1976) is aangebracht. Dak gedekt met rode oude holle pannen.

Bronnen en verwijzingen

Beeldbank RCE Afbeeldingen over dit rijksmonument
Bibliotheek RCE Publicaties over dit rijksmonument
Groninger Archieven afbeeldingen over dit rijksmonument
Kerkfotografie Nederland
RCE collectie analoge opmetingstekeningen (1875-2005) Opmetingstekeningen
Reliwiki
Stichting tot Behoud van het Nederlandse Orgel (SBNO) Informatie over het orgel in dit rijksmonument
Stichting tot Behoud van het Torenuurwerk (SBT) Informatie over het torenuurwerk
Wiki Database muurschilderingen Informatie over de restauraties van de muurschilderingen

Zie ook

Artikelen

Rijksmonumenten

Hoort bij deze thema's

Begrippen

kerktorens, koepelgewelven, preekstoelen, orgels, schilderingen, dooptuinen, luidklokken en zerken

Specialist(en)

Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.

Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.

werkzaamheid	van	tot	nauwkeurigheid	toelichting
vervaardiging	1200	1300	globaal	1240-1260: bouw kerk
uitbreiding	1200	1500	globaal	13de-15de eeuw: kerk, toren, verbinding en verhoging
wijziging	1700	1900	globaal	18de-19de eeuw: versterking, interieur
restauratie	1974	1976	exact

Inhoud