Huisduinen - Zeeweg 5 - Vuurtoren van Huisduinen, Lange Jaap

(335626) monumentenregister Monumentnummer: 335626

Introductie

De vuurtoren van Huisduinen heeft als officiële naam ‘Kijkduin’ en wordt in de volksmond ‘Lange Jaap’ genoemd. Het is een uit gietijzer geconstrueerde zestienzijdige vuurtoren. De roodbruin geschilderde schacht heeft een zwarte gietijzeren omloop, met een witte balustrade. Het lichthuis met een rode koepel is geplaatst op een witte kuip en heeft een tweede omloop.

Geschiedenis en omschrijving

Bij Huisduinen heeft eeuwenlang een vuurboet of vuurbaak gestaan met het oog op nachtelijke begeleiding van de scheepvaart naar het Marsdiep. Mogelijk was er al een vuurboet omstreeks 1542. In de eeuwen daarna zijn er diverse nieuwe vuurboeten gebouwd op wisselende locaties. In 1817 werden plannen voorbereid voor een echte vuurtoren bovenop het in opdracht van Napoleon gebouwde Fort Kijkduin (oorspronkelijk Fort Morland genoemd). Jacob Valk, Inspecteur der Maritieme Gebouwen bij het Loodswezen maakte daarvoor verschillende ontwerpen. In 1821 werd een keus gemaakt voor het uiteindelijke ontwerp: een ronde bakstenen vuurtoren, voorzien van schietgaten, zodat deze tevens als verdedigingswerk kon dienen.

In de loop van de negentiende eeuw werden steeds meer zeilschepen door stoomschepen vervangen. De snel varende stoomschepen stelden hogere eisen aan de kustverlichting. Er was behoefte aan heldere kustlichten die van grote afstand zichtbaar waren. Het kustlicht van Kijkduin moest hoger komen te staan om het van ver waar te kunnen nemen. Quirinus Harder ontwierp daarom in 1875 een hoge gietijzeren vuurtoren, die 600 meter ten noorden van de stenen vuurtoren kwam te staan, vlak naast de zeedijk.

De hoekige vuurtoren heeft een ronde gietijzeren binnenschacht, die steun biedt aan zestien gietijzeren vloeren. Deze zijn met elkaar verbonden door fraai gedecoreerde gietijzeren trappen. Opvallend zijn de spitsboogvormige bovenlichten van de raampartijen in de buitenschacht. De vuurtoren heeft twee omlopen: een rondom de kuip, de andere rondom het lichthuis. In 1992 werd het oorspronkelijke lichthuis vervangen door een nieuw exemplaar. De tweede omloop werd toen ook vervangen. Het oude lichthuis met koperen koepel is als monument geplaatst op de Oude Rijkswerf Willemsoord. De radarscanner op het lichthuis dateert van 1997. De radarsignalen werden de eerste jaren bekeken door de bemanning van de vlakbij staande kustwachttoren van Huisduinen. Sinds 1989 worden de radarsignalen doorgestuurd naar het marinehavenkantoor in Den Helder. De kustwachtpost werd buiten gebruik gesteld.

Optiek

Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog op 10 mei 1940 gaf de marinecommandant op de Rijkswerf Willemsoord het bevel om de optiek van de vuurtoren van Huisduinen met een bijl kapot te slaan. Direct na de oorlog werd een noodlicht geplaatst in de vuurtoren. Pas in 1949 werd het noodlicht vervangen door een draaiende optiek van de eerste grootte (920 mm). De Franse fabrikant Barbier, Bénard et Turenne kon de optiek niet eerder leveren omdat er ook in Frankrijk grote schade was. De nieuwe optiek kon op de oude draaitafel worden geplaatst maar werd voortaan met een elektromotor aangedreven, in plaats van het uurwerk met hanggewicht. Op 2 september 1949 werd het nieuwe licht voor het eerst ontstoken.

De optiek van de vuurtoren van Huisduinen is nu nog de enige draaiende optiek van de eerste grootte in Nederland. In 2024 werd de lampenwisselaar met kwikjodidelampen die lange tijd in gebruik was vervangen door een ledarmatuur van ITO Navaids.

Bijzonderheden

Van de gietijzeren vuurtorens die Harder voor Nederlands-Indië ontwierp vertonen er vijf grote gelijkenis met de vuurtoren van Huisduinen. Vier daarvan staan er nog, in het huidige Indonesië: Vlakkenhoek (Tanjun Belimbing), Poeloe Langkoeas (Pulau Lenkuas), Ondiepwatereiland (Pulau Sumedang) en Poeloe Bodjo (Pulau Bojo). Ze worden wel ‘de broertjes van de Lange Jaap’ genoemd. Opvallend is dat de broertjes niet roodbruin zijn maar wit.

Met een torenhoogte van 55,5 meter was de vuurtoren van Huisduinen lange tijd de hoogste vuurtoren van Nederland. In 1974 nam de nieuwe vuurtoren op de Maasvlakte, met een torenhoogte van 62 meter, de titel ‘hoogste vuurtoren van Nederland’ over van de Lange Jaap. Het licht van de Maasvlakte werd in 2008 gedoofd, dus Huisduinen heeft nu wel de hoogste nog functionerende vuurtoren van Nederland.

De vermelde torenhoogtes zijn de hoogtes zoals opgenomen in de ‘Lichtenlijst van Nederland’. Het betreft de hoogte van de schacht. Als het lichthuis wordt meegerekend bedraagt de hoogte van de Lange Jaap 63,5 meter en die van de vuurtoren op de Maasvlakte 66 meter.

Samenhang met andere objecten

De vuurtoren van Huisduinen maakt onderdeel uit van een stelsel van lichten aan de kust van de Kop van Noord-Holland en op Texel, voor de geleiding van de scheepvaart naar en door het Schulpengat. Het betreft de Grote Kaap op de Zanddijk bij Julianadorp, de toren van de Hervormde kerk van Den Hoorn en het Licht van Troost bij de Mokbaai, op de zuidpunt van Texel. Tot enkele jaren geleden had de kustwachttoren bij Huisduinen hierbij een functie als sectorlicht om te waarschuwen voor ondiepten bij Noorderhaaks. Het oude lichthuis van de Lange Jaap op de Oude Rijkswerf Willemsoord behoort ook tot het ensemble.

Monumentale waarde

De vuurtoren van Huisduinen is een van de drie nog bestaande hoekige gietijzeren vuurtorens in Nederland is. De andere, eveneens door Harder ontworpen veelhoekige gietijzeren vuurtorens zijn: Breskens (1867, rijksmonument nr. 31526) en Scheveningen (1877-1878, rijksmonument nr. 18111).

Deze pagina is tot stand gekomen in samenwerking met de Nederlandse Vuurtoren Vereniging.

Bronnen en verwijzingen

Zie ook

Monumenten

's-Gravenhage (Den Haag) - Zeekant 12 - Vuurtoren van Scheveningen

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Monumenten

Beschermd stads- en dorpsgezicht

Stelling Den Helder

Begrippen

vuurtorens

Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.

Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.