Scharmer - Tegenover Hoofdweg 125

(33814) monumentenregister Monumentnummer: 33814

Introductie

Op het voormalige kerkhof van Scharmer bevinden zich tal van oude grafzerken. Daarvan zijn één 17de-eeuwse zerk, drie 18de-eeuwse, zestien 19de-eeuwse en vijf 20ste-eeuwse zerken beschermd.

Kerk te Scharmer, gezien van de noordzijde. Vervaardigd door Anton Koster in opdracht van T. Haakma Tresling (Collectie Groninger Museum).

Zerk voor Atke van Douma (overleden 1605) die oorspronkelijk in de kerkvloer gelegen heeft.

Luchtfoto van de begraafplaats met de beschermde grafzerken gemarkeerd in rood.

Historie

De kerk van Scharmer werd voor het eerst genoemd in de eerste helft van de 13de eeuw. Toen verkreeg de abdij van Wittewierum het zogenaamde patronaatsrecht over de uit hout opgetrokken kerk. In 1296 werd een nieuwe kerk gebouwd van baksteen. Dit keer werd de kerk op een zandkop gebouwd en daarmee zal hier ook een kerkhof zijn aangelegd. Bij de kerk hoorde een klooster dat echter al in 1595 werd afgebroken. Wat overbleef was een vrij eenvoudige kerk, te zien op verschillende afbeeldingen [zie afbeelding 1]. Die afbeeldingen werden gemaakt voordat de kerk werd afgebroken. Dat gebeurde in 1824 nadat de kerk erg bouwvallig was geworden. De inwoners van Scharmer werd nadien geacht de kerk van het naburige Harkstede te bezoeken. Enkele belangrijke bewoners van Scharmer hadden daar een buitenverblijf, waaronder de familie Tresling.

Na afbraak van de kerk zijn enkele zerken uit de kerkvloer teruggeplaatst, waaronder die van Atke van Douma, overleden in 1605. Verder zijn nog drie zerken uit de 18de eeuw bewaard gebleven. Het kerkhof is later uitgebreid naar achteren, maar de hoge bult verwijst duidelijk naar de oudste geschiedenis.

In 1991 is door natuursteendeskundige G. Overeem van de toenmalige Rijksdienst voor de Monumentenzorg een advies uitgebracht over de voorgenomen restauratie van de zerken. Die werd door Overeem te intensief geacht en hij deed een voorstel tot een versobering op grond van eigen bevindingen. In hoeverre hier gehoor aan gegeven is, is niet duidelijk. Een andere bron spreekt van herstel van de zerken in 1996 door een groep vrijwilligers.

Rijksmonument

Er zijn in totaal 25 zerken op de begraafplaats aangetroffen die voldoen aan de beschrijving en gezien hun uitbeelding bescherming verdienen. Dat neemt overigens niet weg dat er op de begraafplaats ook nog andere interessante graftekens te vinden zijn, maar daarvan is duidelijk dat die niet bedoeld zijn beschermd te worden.

In dit overzicht zijn alle grafzerken genoemd: Overzicht grafzerken (.ods)

Huidige situatie

De begraafplaats is nog steeds in gebruik, maar op het grafvak waar de beschermde zerken liggen, wordt nu niet meer begraven. Dat is mede vanwege de muurresten van de kerk die hier nog gedeeltelijk in de grond zitten.

De beschermde zerken liggen alle op een bakstenen roef die in enkele gevallen gecementeerd is. Of dat origineel is, is niet te achterhalen. In het advies van Overeem wordt bij een aantal zerken wel gesproken van verwijderen van pleistering en het opnieuw aanbrengen daarvan. Mogelijk is in een aantal gevallen de roef opnieuw opgemetseld, nadat er een betonplaat onder is gelegd.

De zerken verkeren over het algemeen in een redelijke staat en zijn daardoor nog goed leesbaar. Sommige zerken tonen sporen van verwering door hun ouderdom. De symboliek op de stenen varieert van familiewapens en eenvoudige ruiten (oud teken van macht en landbezit, maar in de heraldiek voorbehouden aan vrouwen) tot allerlei funeraire symbolen zoals de staartbijtende slang (eeuwige leven), zandloper, vlinder en schedel. Deze symbolen verwijzen in het algemeen naar de hoop op wederopstanding en het eeuwige leven. Bijzonder is een liggende figuur (gisant) op de zerk voor Atke Douma. Dergelijke uitbeeldingen treffen we vaker aan in kerken, maar dan in 3D.

---

Deze pagina is tot stand gekomen in samenwerking met stichting Dodenakkers.

Bronnen en verwijzingen

• Begraafplaats Afbeelding gemaakt door A.J. van der Wal, juli 1989
• De geschiedenis van Scharmer Scharmer
• Scharmer Scharmer ontdekken op de kaart
• Werkcollectie Natuursteen; doos Bloe - Schie, map Scharmer Begraafplaats. Documentatie van G. Overeem, augustus 1991

Zie ook

Artikelen

• Begraafplaatsen - beheer en onderhoud
• Natuursteen in Nederland

Hoort bij deze thema's

• Begraafplaatsen en grafmonumenten

Begrippen

kerkhoven en grafstenen

Specialist(en)

• Leon Bok

Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.

Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.

---