Oudega (Sm.) - Buorren 1 - Sint Agathakerk en kerkhof
Monumentnummer: 33989
Introductie
Middeleeuwse zaalkerk, toren en kerkhof.,_Sint_Agathatsjerke.jpeg)
,_Sint_Agathatsjerke_interieur.jpg)
Kenmerken
Rijksmonument sinds: 17 februari 1970
Bouwactiviteiten
Bouwtypen
Bouwstijlen
Ambachten
Kerk
De hervormde kerk van Oudega dateert van ± 1100 en is in 1599, eerste helft 18de eeuw, 1921 en recent nog in 2006 hersteld, aangepast en vernieuwd. Bij de restauratie van 1921 herkreeg de noordzijde zijn oude romaanse indeling. Het gotische koor is in 1599 recht gesloten. Even vrij voor de westgevel staande vierkante toren, vrijwel gesloten van opbouw en gedekt door een gemetselde spits. In de kerk bevind zich een bewerkte 17de-eeuwse eiken preekstoel met achterschot en klankbord en een herenbank uit dezelfde eeuw. In de achttiende-eeuwse noordgevel bevinden zich vijf gebrandschilderde glazen door de Gebr. Staak; twee bij de restauratie aangebracht dergelijke vensters in de oostgevel. Er bevinden zich elf rijk gesneden rouwkassen uit de 18e eeuw in de kerk en zes rijk gebeeldhouwde zerken uit de 17de en 18de eeuw. Oorspronkelijk orgel met een klavier, in 1875 gemaakt door L. van Dam en Zonen. In 1921 gewijzigd door Bakker en Timmenga en uitgebreid met een Bovenwerk.
Het houten tongewelf is omstreeks de jaren 1920 kleurrijk beschilderd door Jacob Por (?). Klokkenstoel met gelui van twee klokken, waarvan één van anonieme gieter uit de 13de eeuw, diameter 100,4 cm. en een moderne klok. Mechanisch torenuurwerk de Vries, Drogeham, 1909.
Kerkhof
De oorsprong van het kerkhof is gelegen in de middeleeuwen. Lange tijd werd ook begraven in de kerk zelf, getuige de verschillende zerken in de vloer (meer dan zes) en de rouwborden.
Historie
Rond 1830 had het kerkhof een enigszins vierkante grondvorm, omgeven door een ommepad, haag en mogelijk sloten. In de 19de eeuw is de straat aan de noordzijde ontstaan en werd aan de noordoostzijde ook een toegangshek gemaakt. De oude ingang lag opzij van het perceel aan de noordwestzijde. Later is het toegangshek langs de straat geplaatst. Dit betreft een zwaar hekwerk tussen gietijzeren balusters met dennenappels bekroond. Dit alles wijst op kleine wijzigingen in het oorspronkelijke perceel. De grafcultuur op het kerkhof was tot ver in de 20e eeuw sober met tal van hardstenen stèles en enkele hekwerken. Een toename en heruitgifte van veel graven heeft geleid tot tal van nieuwe grafmonumenten.
In 1930 worden in de Voorlopige Lijst enige sarcofagen en deksels vermeld in de kerk, maar die zijn later naar buiten gebracht. Enkele kleine sarcofagen waren waarschijnlijk voor kinderen. Oorspronkelijk lagen er meer sarcofagen met deksels op het kerkhof, maar er zijn er diverse verwijderd. Zo zijn er in het dorp ook een aantal te vinden en een sarcofaag is naar het kerkmuseum in Janum gebracht. Deze was in 1817 op het kerkhof opgegraven. Door de loop van de tijd werden bij het delven van graven telkens weer nieuwe sarcofagen aangetroffen.
In de zuidoostelijke hoek van het kerkhof werd niet lang na 1870 een bakstenen baarhuisje gebouwd. Het op rechthoekig grondvlak gebouwde huisje is onder een met pannen gedekt zadeldak gebracht en kent in de voorgevel een eenvoudige rechtgesloten deur. De zijgevels zijn opgedeeld in drie teruggelegen vlakken met muurdammen en in het midden een rond venster met stalen raam met vier vlakken.
In de jaren tachtig van de vorige eeuw is achter het kerkhof een uitbreiding aangelegd, gescheiden door een sloot. Rond dezelfde tijd zijn de kerk en kerkhof onderdeel geworden van de bebouwde omgeving van Oudega. Mogelijk is ook in die tijd tegenover de toren op de perceelsgrens een kleine berging gebouwd. Meer recent is het ommepad dat altijd beslagen was met fijn grind van asfalt voorzien.
Rijksmonument
De kerk wordt in tal van beschrijvingen vermeld maar het kerkhof niet. Toch werd het bij de aanwijzing van de kerk in 1970 tot rijksmonument opgenomen in de beschrijving. Hoewel het kerkhof beschermd is, lijkt het erop dat men alleen uitgaat van de kerk als beschermd object. Mogelijk dat het kerkhof alleen is aangewezen vanwege het situationele karakter. Zeker is dat de uitbreiding niet onder de bescherming valt.
Huidige situatie
Het kerkhof wordt beheerd door de Stichting Sint Agathatsjerke. In haar beleidsplan staat onder meer dat in de periode 2015-2020 een urnenmuur gerealiseerd is, staande op de uitbreiding. Ook is een monument voor het ‘stil geboren kind’ geplaatst. Nabij de urnenmuur is in 2020 ook een sarcofaag tussen een aantal hardstenen stèles gehangen. De tekst van de stèles is verwijderd.
Behalve de her en der gelegen sarcofagen en enkele oudere stèles uit de 19de eeuw is het kerkhof relatief vernieuwd en weinig oorspronkelijk.
Deze pagina is tot stand gekomen in samenwerking met stichting Dodenakkers.
Bronnen en verwijzingen
- Bibliotheek RCE Publicatie(s) over dit rijksmonument
- Monumenten in Nederland (1996-2006) Sabine Broekhoven, Saskia van Ginkel-Meester, Chris Kolman, Yme Kuiper, Ronald Stenvert. Monumenten in Nederland. Fryslân – Oudega (Aldegea) (gemeente Smallingerland) (2000), p. 249
- Reliwiki
- Stichting Sint Agathatsjerke. Beleidsplan 2021 – 2026
- Voorloopige lijst der Nederlandsche monumenten van geschiedenis en kunst (1908-1933) Voorloopige lijst der Nederlandsche monumenten van geschiedenis en kunst. Deel IX. De provincie Friesland - Hemelumer-Oldefaart en Noordwolde. (1930)
- Wikimedia
- Wikipedia Sint-Agathakerk (Oudega)
Zie ook
ArtikelenHoort bij deze thema's Begrippenkerktorens, luidklokken, tongewelven, schilderingen, kleur, orgels, zerken, rouwborden en gebrandschilderde glazen
Specialist(en)Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.
Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.
Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 4 apr 2026 om 03:03.