Westeremden - Abt Emopad 1 - Andreaskerk
Monumentnummer: 34513
Introductie
Romanogotische zaalkerk met dakruiter boven de voorgevel. Inwendig deels overdekt door koepelgewelven. Rechtgesloten koortravee met rijk behandelde oostgevel en overwelving waarop decoratieve schildering en fragmenten van figurale voorstellingen evenals op het kruisingsgewelf. Het dwarsschip is verdwenen. Het kerkgebouw is eigendom van de Stichting Oude Groninger Kerken
Kenmerken
Rijksmonument sinds: 01 juni 1973
Bouwactiviteiten
Bouwtypen
Bouwstijlen
Versterkingsopgave
De kennis op deze pagina is (deels) verzameld in het kader van de versterkingsopgave als gevolg van de aardbevingsproblematiek in de provincie Groningen. De Nationaal Coördinator Groningen (NCG) was de opdrachtgever voor deze versterkingsopgave in de periode 2016 t/m 2028.
Totaal omvat de versterkingsopgave ongeveer 360 rijksmonumenten. Deze rijksmonumenten zijn aan de hand van een norm constructief onderzocht op voldoende veiligheid voor de bewoners en gebruikers. De monumenten die constructief niet voldoen aan de norm zijn versterkt. Iedere versterkingsopgave is steeds zo veel mogelijk gecombineerd met een instandhouding-, verduurzamings- en/of herbestemmingsopgave.
De tijdlijn van de Andreaskerk
(Bron: Bouwhistorische verkenning, Dijkoraad 2018)
Een kruiskerk gewijd aan de heilige Andreas (13e -16e eeuw)
- Start bouw van een rechthoekige zaalkerk (12e eeuw)
- (gevels) noordelijke, zuidelijke gevel aan bovenzijde beëindigd met een Lombardisch rondboogfries, beëindiging muurkroon of spaarveld; westelijke gevel meer naar westen aangelegd;
- (openingen) drie vensteropeningen (noord/zuid); twee toegangen: vrouwen (noord, dichtgezet, nis), mannen (zuid).
- (1238) brand: verlies oostelijk gedeelte;
- (1250-1259) herbouw en uitbreiding ondiepe koorruimte, recht gesloten, topgevel met nissen (oost), dwarsarmen (noord, zuid) kerk tot kruiskerk: ondiep koor overwelfd met meloengewelf, 6 ribben, baksteenimitatie; Viering overwelfd met 8 ribben, baksteenimitatie; vergroting bestaande vensters tot lancetvensters, doorbreken rondboogfries; boogdoorgang van viering naar dwarsarmen; toevoegen muurverzwaringen; bouwsporen: telmerken, ongebruikte uitkepingen, pengaten; sporen met standvinken geplaatst op dubbele muurplaat;
- dichtzetting boogdoorgangen; vergroting vensters zuidgevel;
- overschildering baksteenimitatie met heiligenfiguren;
- (16e eeuw) nieuwe schilderingen (noordwand koor); plaatsing twee koorbanken met briefpanelen in rug;
De Andreaskerk na de reformatie (17e -19e eeuw)
- (17e eeuw) sloop zuidelijke dwarsarm; dichtzetting boogdoorgang;
- (1685) luiklokken in toren;
- (17e eeuw) toevoeging preekstoel, trap, klankbord, kapstokbord; uitwissen sporen schilderingen (katholicisme) i.v.m. hergebruik protestanten, nieuwe schildering cartouche met tekst ala vredeman de vries; herenbank met opzetstuk;
- (18e eeuw) Vergroting vensters zuidzijde; toevoeging trekbalken in overwelfde vakken met dubbele ankers in noordelijke en zuidelijke gevel op sleutelstukken, in koor voorzien van namen kerkvoogd, pastor en timmerman.; versteviging kap; dekbalkjukken met flieringen onder sporenparen
- (18e eeuw) Koorhek met opzetstuk Lodewijk XIV stijl; Voormalige koorruimte ingericht als grafkapel; 18e en 19e eeuwse zerken notabelen in vloer verdeeld;
- (1802) extra balken onder meloengewelf (raster)
- (1808) afbraak toren, nieuwe muur tot aan zolderbalklaag op afstand van westelijke gevel waarop dakruiter; smalle tussenruimte entreeportaal; een toegang voor mannen en vrouwen, een toegang voor predikant (gericht op weem); zolderbalklaag samengesteld uit hergebruikte balken, hierop een klokkenstoel met twee klokken; Huidige westelijke gevel beklamping van middeleeuwse gevel waar de toren voor heeft gestaan; Vensters dichtgezet als nissen en gepleisterd, spitsboogvensters aan de noordzijde;
- (1874) orgel p. van Oeckelen op galerij (neogotische kas);
- (1880) Bankenplan; Banken met gestoken lijsten en knoppen, tweede herenbank met tympaan (kerkenraadsbanken); mengvorm klassiek en 17e eeuwse elementen; verhoogde vloer met estrikken, geschilderd in mahonie imitatie, zwart gelakte knoppen, kraaldelen.
De Andreaskerk als een monument (20e en 21e eeuw)
- (1940-45) 17e eeuwse klokken gevorderd; (1950) vervangende klok in dakruiter;
- (1902) mechanisch torenuurwerk firma Concordia;
- (1920) bouwvallige toestand: lekkage, uitzetten muren, scheuren; 1924 herstel dak; vondst en herstel schilderingen;
- (1942) bouwvallige toestand verergerd; oostelijk gewelf verzakt, zuidelijke zijmuur naar buiten gezakt; negatief advies toepassing betonijzer verankering metselwerk; 1944 stutten zuidelijke zijmuur; 1950 verdere afbrokkeling zuidmuur;
- (1973) overdracht aan sogk;
- 1976) plan Offringa: verwijderen/ vernieuwen ankerwerk, herstel metselwerk en fundering, gedeeltelijke vernieuwing kap;
- (1977) uitvoering: verwijderen stalen balk houten zoldering (rustend op westmuur en oostelijke boog, draagt houten balken) oorzaak scheurvorming boog; herstel koorgewelf noord- en zuidzijde. Onderzoek en herstel fundering;
- (1978) herstelplan oostgevel; restauratie schilderingen o.l.v. Jelle Otter;
- (1978-1979) restauratie fundering- en metselwerkherstel, vernieuwing zolderbalklaag (traditioneel), huidige balklaag blauwgroen, gekantrechte balkprofielen op consoles met middeleeuws aandoende peerkraalprofielen;
- (1989) restauratie orgel;
- (2008) herstelwerkzaamheden
De monumentale (kern)waarde van de Andreaskerk
Kerkgebouw
De materiaalwaarde van de zaalkerk met dakruiter is gelegen in de toegepaste materialen, detaillering en constructie vanaf de 12e t/m 19e eeuw. De beleving van de kerkruimte wordt gevormd door een 13e eeuwse gewelfruimte, voorzien van 16e eeuwse schilderingen en een 18e en 19e eeuws raster van trekbalken, als versteviging. De ruimte onder de kap kenmerkt zich door het schoon metselwerk van de 13e eeuwse gewelven en het Hollands kapspant (15e -18e eeuw) voorzien van telmerken, gerestaureerd in 1924.
Gewelven
De materiaalwaarde van de 13e eeuwse meloenvormige koepelgewelven is hoog. De 6 ribben van het koorgewelf en de gewelfvulling is van tufsteen, rond gemetseld (halfronde vorm), onregelmatig, sober en functioneel. Het vieringgewelf met 8 ribben is gemetseld met bakstenen in een staande visgraat. In de detaillering is hier rode zandsteen en tufsteen gebruikt bij de kapitelen, ringen en kraagsteentjes. Het vieringgewelf is eivormig, zorgvuldig en fraai gemetseld. Aan de onderzijde zijn de gewelven beschilderd met een 13e eeuwse baksteenimitatie, in de 15e eeuw overschilderd met heiligenfiguren, die respectievelijk in de 17e eeuw weer zijn uitgewist als gevolg van en andere religie. Met de restauratie zijn de 15e eeuwse heiligenfiguren blootgelegd.
Kap
De materiaalwaarde van de kap is hoger dan de beeldwaarde, vanwege de ouderdom. De dakconstructie op de kerkruimte bestaat uit zeven eikenhouten dekbalkjukken (18e eeuw) waarin hergebruikte onderdelen aanwezig zijn. Alle onderdelen van de jukken voorzien van gehakte telmerken: op de onderdelen links een punt en rechts een streep. Jukken zijn met flieringen en windschoren aan elkaar gekoppeld (18e eeuw). Over de flieringen zijn eikenhouten sporen hergebruikt met haanhouten met gesneden telmerken. Gezien hun vorm zouden zij nog bij de middeleeuwse bouwvorm behoren. De sporen zijn niet meer in nummervolgorde geplaatst. Ongebruikte uitkepingen en pengaten. Sporen met standvinken geplaatst op een dubbele muurplaat. Tijdens de restauratie in 1924 is de kap hersteld. In 1978 is de kap gedeeltelijk vernieuwd.
Constructie
In de 18e eeuw worden de gewelven versterkt met trekbalken met dubbele ankers in de noordelijke en zuidelijke gevel.
Bronnen en verwijzingen
- Beeldbank RCE Afbeeldingen over dit rijksmonument
- Bibliotheek RCE Publicaties over dit rijksmonument
- Een bronnenonderzoek naar de geschiedenis van de kerk en toren van Westeremden / P.B. Kooi. - ill. - In: Stichting oude Groninger kerken ; Jrg. Bd. II (1976), p. 811-100
- Groninger Archieven
- Kerkfotografie Nederland
- Ozinga, M.D. (1940). De monumenten van geschiedenis en kunst in Oost-Groningen. Den Haag: Rijksuitgeverij dienst van de Nederlandsche staatscourant.
- Reliwiki
- Rijksmonumenten in de gemeente Loppersum : monumenten in Eenum, Garrelsweer, Garsthuizen, Huizinge, Leermens, Loppersum, Middelstum, Oosterwijtwerd, Stedum, Westeremden, Westerwijtwerd, Wirdum, 't Zandt, Zeerijp en Zijldijk / Riet Pastoor. - [s.l. : Profiel, 2005]
- Stenvert e.a. (1998). Monumenten in Nederland. Groningen. Zwolle: Waanders Uitgevers.
- Stichting Oude Groninger Kerken (SOGK) kennisbank
- Stichting tot Behoud van Het Nederlandse Orgel (SBNO) Informatie over het orgel in dit rijksmonument
- Voorlopige lijst der Nederlandsche monumenten van geschiedenis en kunst. Deel XI. De provincie Groningen (1933). Den Haag: Algemeene Landsdrukkerij.
- Wikibase muurschilderingen Informatie over de restauratie van muurschilderingen
- Wikipedia
Zie ook
ArtikelenHoort bij deze thema's- Kerken
- Kerkenvisies
- Religieuze gebouwen
- Monumenten
- Aardbevingen in Groningen
- Begraafplaatsen en grafmonumenten
zaalkerken, Romano-Gotiek, dakruiters, koepelgewelven, preekstoelen, herenbanken en orgels
Specialist(en)Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.
Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.
Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 16 mei 2026 om 02:11.