Tiel - Kerkplein 4 - Grote of St. Maartenskerk en kerkhof

(35568) monumentenregister Monumentnummer: 35568

Introductie

Schip van de nooit voltooide laat-gotische kruiskerk gewijd aan Sint Maarten met rondom het kerkhof.

Detail van een plattegrond van Blaeu uit de 17e eeuw met de Maartenskerk en kerkhof.

Het getekende plan voor de tuin bij de kerk in 1850 (bron: Archief Rivierenland).

Beeld van het plantsoen in 2020, gezien van de kerk naar het noorden.

Kenmerken

Rijksmonument sinds: 01 december 1971

Bouwactiviteiten

werkzaamheid	van	tot	nauwkeurigheid	toelichting
vervaardiging	1420	1430	globaal	Schip
vervaardiging	1554	1554		Doopkapel

Bouwstijlen

bouwstijl	zuiverheid	toelichting
Laat Gotiek	stijlzuiver

Kerk

Grote of St. Maartenskerk van Tiel. Van de groots opgezette, doch nimmer voltooide laat-gotische kruiskerk zijn bewaard gebleven het in oorsprong pseudobasilicale later aan de zuidzijde van bovenvensters voorziene schip, gebouwd van 1420 tot omstreeks 1430 bestaande uit een met een houten tongewelf overdekte middenbeuk op achthoekige, bakstenen pijlers, een noorderzijbeuk en een omstreeks 1450 verdubbelde zuidelijke zijbeuk. Over de zijbeuken stergewelven. In het westelijke deel van de zijbeuk een in 1554 gebouwde doopkapel met kruisribgewelven op natuurstenen zuiltjes met versierde schachten. Boven de doopkapel een met een stergewelf gedekte librije. Tegen de noorderzijbeuk een portaal met puntgevel en spitsbogige ingang, afgesloten door een hek met bekronend tekstbord in gesneden Lodewijk XIV-omlijsting, midden 18e eeuw.

De kerk werd in nadagen van de Tweede Wereldoorlog zwaar beschadigd Het herstel van de oorlogsschade kwam gereed in 1966. Tot de inventaris behoren: 12 panelen, midden 16e eeuw, met medaillons, waarin heiligen, omgeven door lofwerk, renaissance 6 hiervan aangebracht tegen de kuip van de in oude stijl vervaardigde moderne preekstoel. Koperen lezenaar, 17e eeuw. Koperen voorzangers, marmeren epitaaf voor Stephanus van Welteren, 1709; zes gesneden rouwborden, 18e eeuw en zerken, 15e, 16e, 17e eeuw. Orgel met Hoofdwerk, Bovenwerk en vrij Pedaal, in 1854 gemaakt door C.G.F. Witte voor de Nieuwkerk te Dordrecht. In 1962 gerestaureerd en overgeplaatst naar Tiel.

Kerkhof

De oorsprong van het kerkhof is gelegen in de 8e of 9e eeuw. Het gekozen terrein lag ten westen van de toen al actieve handelsnederzetting langs de Linge. Op het grafveld stond toen al een eenvoudige zaalkerk, gewijd aan Sint Maarten, die de handelsnederzetting ten oosten van de vicus van Tiel bediende. Binnen die vicus stond de veel belangrijkere Sint Walburgiskerk met klooster, waar ook begraven werd. In de 10e eeuw werd de zaalkerk uitgebreid en daarmee zal ook het kerkhof uitgebreid zijn. Kerk en kerkterrein lagen in eerste instantie binnen een eigen omgrachting. In de 13e eeuw, nadat de kerk binnen de stadsmuren was komen te liggen, werd de kerk opnieuw opgetrokken, nu met baksteen. De stadsmuur liep slechts enkele meters ten zuiden van de kerk.

Vanaf 1389 werd weer gebouwd, nog groter, telkens ten koste van het kerkhof. Eind 14e eeuw werden de resterende delen van de omgrachting gedempt. Het ziet er naar uit dat die omgrachting tot aan de Achterweg, of ter plekke van die straat liep. Ten noorden van de Achterweg is nimmer begraven.

Het begraven in de kerk had in de 13e eeuw zeker al een aanvang genomen. In die tijd was de Sint Maartenkerk belangrijker geworden dan de Sint Walburgis. Met de bouw van een meer westelijk geplaatste toren werd wederom een stuk van het kerkhof opgeofferd. Overigens werd een deel van de bevolking begraven bij de kerk van Zandwijk, ten noordoosten van de stad, ooit gelegen op de tegenover gelegen oever van de Linge. Die is vanaf de 13e eeuw verzand en vervolgens is Zandwijk een voorstad van Tiel geworden, maar wel met een eigen parochie.

Na de reformatie bleken de protestanten de kerk niet te kunnen onderhouden. Het koor werd afgestoten en later afgebroken. Op een tekening van Blaeu uit 1649 is het koor nog intact. Het grote perceel aan de noordzijde is dan deels bebouwd met een school (later magazijn) en langs de Achterweg staat al een rij woningen. Een muur tegen de toren, evenwijdig aan de wal, sluit daar het kerkhof af. Na afbraak van het koor kwam aan de oostzijde ruimte vrij voor bebouwing, waaronder halverwege de 19e eeuw ruiterstallen en twee schoolgebouwen (waarvan het noordelijke een restant is van de kerk).

Toen in de 19e eeuw het begraven in de stad gestaakt werd, lag het kerkhof dat tot dan gebruikt werd met name aan de westzijde in het verlengde van de toren richting de Achterweg. Dit perceel had een grootte van 1.800 m2 en zal destijds voor de stad met ongeveer 3.000 inwoners en weinig protestanten voldoende zijn geweest. De rest van het grote perceel was plantsoen en wandelruimte. Er zal zeker niet meer begraven zijn binnen de oude contour van het afgebroken middenschip en koor. Wellicht dat men dat wel als kerkhof zag. Vóór 1830 werd ook nog begraven in de kerk en de meeste katholieken lieten zich begraven op het kerkhof van Zandwijk. Ook was er vanaf 1789 een begraafplaats buiten de stad aangelegd, onder de naam Ter Navolging.

Nadat niet meer begraven mocht worden bij de kerk werd het kerkhof onderdeel van het naastgelegen plantsoen. Er bestaan zelfs tekeningen van een romantisch aangelegde tuin met diverse wandelpaden, struiken en bomen. De wallen aan de zuidzijde werden in de 19e eeuw afgebroken en daardoor kon ook hier een pad met enig groen aangelegd worden.

Rijksmonument

Bij de aanwijzing tot rijksmonument in 1971 is het kerkhof kort genoemd als kerkhof met beplanting. Hoewel het kerkhof pas vanaf begin 19e eeuw goed te duiden is als zodanig, is waarschijnlijk een ruimer terrein gebruikt om te begraven. Daar wijzen ook opgravingen op die recent hebben plaatsgevonden achter de woningen aan de Achterweg. Daar werden graven met stoffelijke resten gevonden.

Huidige situatie

Na de herbouw van de kerk in de jaren zestig van de 20e eeuw zijn de contouren van het oude kerk en de transepten in het gras met bakstenen teruggebracht. De school of het latere magazijn aan de Achterweg is verdwenen. De ruimte die zo is ontstaan moet feitelijk het oude kerkhof zijn, maar de huidige beplanting is vanzelfsprekend niet die van het kerkhof. Het hof rond de kerk heeft daarmee een toch wat andere geschiedenis dan zich laat blijken aan de hand van de huidige omgeving.

---

Deze pagina is tot stand gekomen in samenwerking met stichting Dodenakkers.

Bronnen en verwijzingen

• Halbertsma, H.; St. Maartenskerk te Tiel. Resultaat van de opgravingen, in: Bouw, jaargang 13, no. 28, juli 1958.
• J.W. Oudhof, A.A.A. Verhoeven, I. Schuuring ; met bijdragen van J. Scheringa, B. van Kaam, N. van der Voet, Tiel rond 1000 : analyse van vier opgravingen in de Tielse binnenstad, Amsterdam 2013

Zie ook

Hoort bij deze thema's

• Begraafplaatsen en grafmonumenten

Begrippen

kerken en kerkhoven

Specialist(en)

• Leon Bok
• Albert Reinstra

Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.

Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.

---