Ubbergen - Rijksstraatweg bij 38
Monumentnummer: 35803
Introductie
Kerkhof bij Witte kerkje..jpg)
.jpg)
Kenmerken
Rijksmonument sinds: 09 september 1980
Bouwactiviteiten
Bouwtypen
Historie
Het dorp Ubbergen dankt zijn ontstaan aan een kasteel dat hier in de middeleeuwen werd gebouwd. De ligging aan de rand van de stuwwal ten oosten van Nijmegen was ideaal. De doorgaande weg richting Duitsland liep langs de rand van de stuwwal en zorgde ervoor dat het dorp goed bereikbaar was. In de 14e eeuw werd ten oosten van de agrarische nederzetting, nabij het kasteel een kapel gebouwd. De huidige driezijdige koorsluiting dateert van halverwege de 17e eeuw. Begin 18e eeuw had het kerkhof een oppervlak van 910 m2 en de kapel 144 m2. In 1848 werd de bestaande omrastering van het kerkhof verkocht. Op oude prenten is een eenvoudige houten hekwerk te zien, maar waarschijnlijk is de omrastering pas van later, want eerder lijkt er een stenen muur rond het kerkhof te hebben gestaan. Na 1848 zal men een aanvang hebben gemaakt met de huidige muur rondom het kerkhof. Dat was enerzijds om de grond vast te houden, anderzijds om meer graven te kunnen uitgeven. Op de muur werd een eenvoudig smeedijzeren hekwerk met gietijzeren pijlers geplaatst.
In 1874 werd door het gemeentebestuur op verzoek van Gedeputeerde Staten (GS) van Gelderland aangegeven dat het kerkhof reeds eeuwen oud was en dat de bouw van drie woningen nabij de kerk plaats had gevonden zonder vergunning. GS wilde het kerkhof sluiten maar gemeente en kerkvoogden betoogden dat dat niet nodig was. Echter, in mei 1874 werd het besluit van GS door de Koning vernietigd en kon het kerkhof in gebruik blijven. Voorname families uit Nijmegen en gewone inwoners van Ubbergen bleven zo gebruik maken van het kerkhof. De graven op het kerkhof werden destijds al voorzien van rollagen en afgedekt met een stevige zerk. De voorname families bouwden in de 19e eeuw op de stuwwal hun villa’s en raakten daardoor betrokken bij de kerk.
In 1909 werd de staatsminister Æneas baron Mackay (1838-1909) hier bijgezet in het familiegraf. Ook tal van andere adellijke families gebruikten het kerkhof, zodat op den duur nagenoeg het hele kerkhof vol is komen te liggen met keldergraven, gedekt door hardstenen zerken. De kerkvoogdij liet regelmatig de rechthebbenden oproepen omdat graven in slechte staat verkeerden.
Na de Tweede Wereldoorlog raakte het kerkje en kerkhof in verval. Zerken waren nauwelijks nog leesbaar en delen waren verzakt. In 1960 werden de kerk en het kerkhof gerestaureerd, waarbij het hekwerk van de keermuur rond het kerkhof werd verwijderd. Ook werden alle zerken blootgelegd en schoongemaakt. Nadien vonden op het kerkhof vooral nog bijzettingen plaats. Een plattegrond van het kerkhof uit de jaren zeventig laat zien dat het kerkhof vol lig en dat alleen ten zuidwesten van de kerk enige vrije ruimte lijkt te zijn gelaten. De ommuring wordt dan al aan het oog onttrokken door een lage haag.
Eind 20e eeuw werd duidelijk dat de kerk niet meer als zodanig gebruikt zou worden en is toen tijdelijk ingericht als museum en later werd het gebruikt door een antiekhandelaar. In 2014 besloot de Protestantse gemeente Nijmegen, toen eigenaar van kerk en kerkhof over te gaan tot verkoop van de kerk. De nieuwe eigenaar heeft zich niet met het kerkhof beziggehouden. Wel kreeg het kerkje een kantoorfunctie. In 2020 is een uitgebreid bouwhistorisch uitgevoerd. Over het kerkhof is weinig nieuws geconstateerd in het rapport. Recent is verzocht de kerk te mogen gaan gebruiken als woning. Daarbij zou een deel van het kerkhof door de bewoner gebruikt gaan worden als buitenruimte.
Rijksmonument
Het kerkhof werd in 1980 aangewezen als rijksmonument. De kerk zelf was al in 1971 aangewezen. Begraafplaats en kerkje waren al in de Voorloopige lijst der Nederlandsche monumenten van geschiedenis en kunst. Deel IV. De provincie Gelderland, uit 1917 kort genoemd. De eerste omschrijving sprak met name van grafkelders met eenvoudig bewerkte platte zerken, de omtuining van het perceel en het toegangshek. Voorts dat het een gaaf bewaard voorbeeld was van een kleine begraafplaats met authentiek 19e-eeuws karakter. Al voor de aanwijzing werd in een schrijven van de toenmalige RdmZ het belang aangegeven van het behoud van de graven ter nagedachtenis van Graadt van Roggen, Mr. Exalto d'Almaras, V.R.V.W.V.H., alsmede de graven van leden van de geslachten Mackay, Van Verschuer, Quack, Van Lennep, De Beaufort, Altink, De Geus en Vieweg; inclusief de monumentjes met afgebroken zuiltje op sokkel.
In 2025 is een aanpassing gedaan op de omschrijving waarbij de keermuur met ezelsrug expliciet benoemd is, het hekwerk nader geduid als gietijzeren toegangshek met neogotische pinakelvormige pijlers. En het woord ‘authentiek’ is verwijderd omdat er duidelijk ook in de 20ste eeuw nog aanpassingen aan de graven en kerkhof is gedaan.
In 1993 werd Ubbergen aangewezen als beschermd dorpsgezicht. Kerk en kerkhof maken deel uit van dit gezicht.
Huidige situatie
De hogere ligging van kerk en kerkhof maken nog steeds indruk. Vanaf de Rijksstraatweg loopt een klinkerpad naar het gietijzeren hekwerk dat geflankeerd wordt door lage keermuren. Nagenoeg het hele kerkhof wordt gekenmerkt door een verzameling van losse zerken op kelders, in verschillende afmetingen. Sommige zerken liggen gelijk aan de grasmat, andere verheffen zich enigszins op een bakstenen rand. Tussendoor bevinden zich ook zerken op een hoge gecementeerde roef. Bij sommige zerken zijn reparatiewerkzaamheden zichtbaar in de vorm van krammen en of een betonnen plaat waar de zerk op ligt. Aan de noordzijde kennen enkele zerken ook een stèle of zuil op de zerk. Een enkele jongere zerk kenmerkt zich door het gebruik van graniet. Er is vooral gebruik gemaakt van Belgisch hardsteen.
Aan de zuidzijde ligt een laag muurtje dat enig hoogteverschil opvangt. Aan deze kant staan nog eens enkele stèles op de zerken en is het beeld wat meer bepaald door enig hoogteverschil. Rondom enkele zerken staat nog een smeedijzeren hekwerk, maar daarvan zijn er mogelijk meer geweest. Een hoge muur, begroeid met klimop, scheidt hier het kerkhof van het naastliggende perceel.
Van de keermuur met ezelsrug is slechts een klein gedeelte zichtbaar op het kerkhof zelf. Een groot deel wordt aan het oog onttrokken door begroeiing. Het is duidelijk dat hierdoor niet alleen delen van de muur aan het oog worden onttrokken, maar dat die begroeiing ook schade aan de muur oplevert. De zerken zelf zijn nog redelijk leesbaar, maar er zijn ook duidelijk her en der al grafkelders (gedeeltelijk) ingestort wat een bezoek aan het kerkhof niet zonder risico maakt.
Er is hier zeker tot in de jaren negentig van de vorige eeuw gebruik gemaakt van de kelders, maar recente bijzettingen zijn niet zichtbaar.
Deze pagina is tot stand gekomen in samenwerking met stichting Dodenakkers.
Bronnen en verwijzingen
- Res nova Monumenten; Nederlands Hervormd kerkje. Bouwhistorische verkenning Rijksstraatweg 38 te Ubbergen, 2020
- Schulte, A.G.; Het Rijk van Nijmegen. Oostelijk gedeelte en de Duffelt, Zeist 1983
Zie ook
MonumentenArtikelenHoort bij deze thema'sBeschermd stads- en dorpsgezicht BegrippenSpecialist(en)Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.
Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.
Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 6 apr 2026 om 10:57.