Urk - Wijk 30 80 A - Vuurtoren van Urk
Monumentnummer: 35880
Introductie
De vuurtoren van Urk is een ronde witte, uit baksteen opgetrokken toren met een lichthuis met koperen koepel en een rode kuip. De lichtwachterswoning en een motorkamer zijn aan weerszijden tegen de toren aangebouwd.
Kenmerken
Rijksmonument sinds: 21 juli 1981
Bouwactiviteiten
Bouwtypen
Bouwstijlen
Ambachten
Geschiedenis en omschrijving
Urk was lange tijd van groot belang voor de scheepvaart op de Zuiderzee. Vanaf Amsterdam koersten de handelsschepen eerst aan op Urk, om vlak voor Urk af te slaan naar het noorden. Al in 1617 stond er een vierkante, stenen vuurbaak op de zuidwestpunt van Urk. Deze vuurbaak is diverse keren verplaatst, verbouwd en gerestaureerd maar werd uiteindelijk vervangen door de huidige vuurtoren. De bouw hiervan werd op 23 november 1843 aanbesteed. Het ontwerp is van Leendert Valk, bouwkundige bij het Loodswezen. Aannemer G. van Limbeek uit Vreeswijk bouwde de toren. Het licht van de nieuwe vuurtoren werd op 15 november 1845 voor het eerst ontstoken.
In 1885 werd de Bethelkerk op Urk vergroot, met als gevolg dat het nieuwe dak van de kerk de lichtuitstraling van de vuurtoren in oostelijke richting blokkeerde. Daarom werd in 1901 de schacht van de vuurtoren met vijf meter verhoogd. De toren kreeg een gietijzeren omloop met balustrade en het oude hoekige lichthuis werd vervangen door een nieuw cilindervormig lichthuis met koperen koepel, bovenop een rode ijzeren kuip met een houten binnenbekleding. Er werden gietijzeren vloeren en trappen aangebracht en de ramen van de toren werden aangepast, zodat ze naar buiten open konden slaan. Het nieuwe lichthuis en al het ijzerwerk is waarschijnlijk vervaardigd door gieterij Reineveld te Delft.
De vuurtoren van Urk was niet alleen van belang voor handelsschepen en de Admiraliteit maar ook voor de vissers van Urk. Na de afsluiting van de Zuiderzee in 1932 bleef Urk een bedrijvige vissersplaats. Een deel van de Zuiderzeevissers schakelde over op de zoetwatervisserij en een ander deel voegde zich bij de Urkers die op de Noordzee visten. De vuurtoren is nog steeds actief.
Optiek
In 1876 werd het oorspronkelijke draailicht vervangen door een nieuwe Fresneloptiek van de vierde grootte (250 mm), vermoedelijk geleverd door Chance Brothers uit Birmingham. De optiek werd door een uurwerk met valgewicht in beweging gebracht. Het draailicht toonde elke minuut een lange schittering van 10 seconden.
Het draaimechanisme van de optiek functioneerde niet altijd even soepel en moest enkele keren worden gerepareerd. In 1916 werd daarom de optiek op een nieuwe rolrand met kogellagers geplaatst. Bovendien kwam er een nieuw uurwerk waarvan alle assen op kogellagers draaiden. Hiermee werd een twaalfmaal snellere draaibeweging verkregen met hetzelfde uurwerkgewicht en dezelfde snelheid van daling van het gewicht. Het lichttoestel kreeg daarmee het karakter van een bliksemlicht: elke 5 seconden een korte witte schittering, aangeduid als Fl(W)5s. Het nieuwe uurwerk werd geleverd door George Wilson uit Den Haag, fabrikant van gasmeters en andere toestellen voor gasfabrieken.
Op 18 maart 1924 werd het licht van de vuurtoren geëlektrificeerd. Het draaimechanisme van de optiek werd vanaf dat moment door een elektromotor aangedreven. Het uurwerk uit 1916 bleef wel op zijn plek maar werd losgekoppeld. Het is er nu nog steeds.
In 2024 hebben verschillende vuurtorens in Nederland, waaronder de vuurtoren van Urk, duurzame verlichting gekregen. Binnen de optiek is een ledarmatuur van ITO Navaids geplaatst.
Linksdraaiend licht
Een bijzonderheid van het licht van Urk is dat het linksom draait, als enige in Nederland. In 2019 werd daarover in Urk een verwarrende discussie gevoerd. De meest fantastische verklaringen deden de ronde. Men gaat er nu vanuit dat de draairichting in 1916 bij het plaatsen van het nieuwe uurwerk werd omgedraaid. Waarschijnlijk was dat toevallig het resultaat van het zoeken naar de meest praktische oplossing voor de aandrijving. Voor het lichtkarakter maakt het niet uit welke kant de optiek draait. De zichtbare schitteringen zijn precies hetzelfde.
Samenhang met andere objecten
De vuurtoren vormt een geheel met de aan weerszijden toegevoegde bouwwerken: een lichtwachterswoning en een motorkamer.
De lichtwachterswoning dateert van 1957. Het ontwerp daarvoor is gemaakt door de chef van de Bouwkundige dienst van het Loodswezen, F. de Ruyter. Aannemer R. Oost uit Urk heeft de woning gebouwd. Oorspronkelijk stond de vuurtoren naast de in 1837 gebouwde lichtwachterswoning van de oude vuurbaak. Deze markante witte woning werd met een kleine gang verbonden met de nieuwe vuurtoren. Bij de bouw van de nieuwe lichtwachterswoning is deze gang niet gesloopt maar verhoogd.
De huidige motorkamer werd in 1962 gebouwd, ter vervanging van de motorkamer uit 1918. Het ontwerp hiervan was wederom van F. de Ruyter. Aannemer W. Schraal en Zoon uit Urk heeft het werk uitgevoerd. Deze aanbouw is in dezelfde stijl gebouwd als de lichtwachterswoning. Samen met de er tussenin staande vuurtoren vormt het een esthetisch verantwoord geheel.
Vlak voor de lichtwachterswoning staat een oude stalen seinmast. Deze is niet meer in gebruik.
Gedenkstenen
In de oostelijke gevel van de lichtwachterswoning is de gedenksteen van de in 1617 gebouwde vuurbaak aangebracht. De tekst ervan is door verwering nauwelijks meer leesbaar. Er is daarom tevens een plakkaat gemaakt met een leesbare tekst, die ook in de gevel van de woning is geplaatst. De tekst luidt als volgt:
“Door last van de Ed. Mo. Heeren Staten heeft den Burgemeester Gerrit Jacob Witsen van Amsterdam dit Gebouw doen maken A. 1617 en op den eersten September de eerste vuuroog gedaan.”
Ook de nieuwe vuurtoren kreeg in 1844 een gedenksteen. Deze is in 1972 bij een restauratie van de vuurtoren aan de binnenkant van de torenschacht geplaatst, om verdere verwering te voorkomen. Aan de buitenkant van de torenschacht werd een duplicaat van de gedenksteen aangebracht.
Monumentale waarde
De vuurtoren van Urk is een van de acht nog bestaande ronde bakstenen vuurtorens in Nederland. Deze zijn alle gebouwd in de periode 1822-1863. De vuurtoren van Urk onderscheidt zich van de andere vuurtorens door de met de toren verbonden karakteristieke dienstgebouwen. De enige andere vuurtoren met een aangebouwde woning en motorkamer is die van Marken, maar de architectuur, bouwwijze en indeling daarvan is totaal anders. Beide vuurtorens zijn uniek in hun verschijningsvorm.
Deze pagina is tot stand gekomen in samenwerking met de Nederlandse Vuurtoren Vereniging.
Bronnen en verwijzingen
- Beeldbank RCE
- Berg, Sjoerd van den (2023). De vuurtoren van Urk. Urcker Kronieken 2023 nr. 2 Stichting Urker Uitgaven.
- Kouwenhoven, Peter (2017). De vuurtoren van Urk. De Vuurboet 26(1)4-10
- Kouwenhoven, Peter (2021). Vuurtorens op Urk en in de Noordoostpolder. Uitgave: Vuurtoren Urk.
- Nederlandse Vuurtoren Vereniging: Historische waardebepaling ‘De vuurtoren van Urk’.
Zie ook
MonumentenArtikelenHoort bij deze thema'sMeer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.
Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.
Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 22 okt 2025 om 02:38.