Utrecht - Nieuwegracht 63 - Sint Catharijne Gasthuis
Monumentnummer: 36410
Introductie
Het Sint Catharijne Gasthuis, later in gebruik genomen als het Museum Catharijneconvent.
Kenmerken
Rijksmonument sinds: 20 juni 1967
Bouwtypen
Het Catharijneconvent, gelegen ten zuiden van de St.-Catharinakerk tussen Nieuwegracht en Lange Nieuwstraat, was eerst klooster van de karmelieten, daarna van de johannieters. Vanaf de 17de eeuw kreeg het complex achtereenvolgens verschillende bestemmingen. In 1971-'78 werd het complex gerestaureerd en verbouwd tot het rijksmuseum ‘Het Catharijneconvent’, museum voor de geschiedenis van de christelijke cultuur in Nederland (ingang Nieuwegracht 63).
Kerk, klooster en gasthuis van de karmelietenpriorij werden in 1468 gesticht op de plaats en het terrein van het St.-Aagtengasthuis. Door hun kleine aantal en bescheiden inkomsten bleken de monniken niet bij machte de nieuwe kerk- en kloostergebouwen snel voltooid te krijgen. In 1529, toen de karmelieten plaats moesten maken voor de johannieters (ridders van St.-Jan), waren van het klooster de oostvleugel en een deel van de zuidvleugel met kleine kapel gereed. De karmelieten verhuisden naar het St.-Nicolaasklooster. De johannieters voltooiden de kerk in 1551 (zie St.-Catharinakerk) en de zuid- en westvleugel van het klooster omstreeks 1560. Door aankoop van terreinen breidden zij hun complex uit ten zuiden van de Zuilenstraat, die met poorten werd afgesloten. In de 17de eeuw werd deze situatie ongedaan gemaakt, toen het kloostercomplex werd ingekrompen tot ongeveer de huidige omvang. Het convent werd toen niet meer bewoond door johannieters. De stad zette het hospitaal voort en breidde het in 1635 uit met een vrouwenzaal in de zuidvleugel. Het was academisch ziekenhuis tot 1811. Daarna onderging het complex wisselende lotgevallen; het raakte door een grote brand in 1868 zwaar beschadigd.
De oostvleugel bestaat uit een overwelfde gang als deel van de pandhof, een overwelfde kelder, een grote benedenzaal (de refter) en daarboven een veel hogere bovenzaal (de ziekenzaal). Uit dezelfde tijd stamt het aansluitend oostdeel van de zuidvleugel, met aan de hofzijde een kapel in twee etages met een traptoren, alsmede zuidwaartse uitbouwsels met grote vertrekken, zoals de keuken. Ten westen van de kapel sluit het door de johannieters tussen 1529 en 1560 gebouwde deel van de kloostergang met daarop gebouwde verdieping aan. Het gebouw dat de oostvleugel met het koor van de St.-Catharinakerk verbindt, kwam pas na 1561 onder balijer (hoofd van het johannieterconvent) Hendrick Berck tot stand. Op de verdieping bevindt zich hier een kleine ziekenzaal. Bercks plan om aan de kloostergang een noordelijke vleugel, langs de kerk, toe te voegen, is niet volledig uitgevoerd.
Aan de zijde van het binnenhof toont de kloostergang een onderbouw met spitsboogvensters (traceringen van na de brand van 1868) tussen steunberen. Onder de gewelven van de gebouwen (met uitzondering van de oostelijke kloostergang) zijn gotische en renaissancistische figurale kraagstenen aangebracht. Een aantal kraagstenen in de zuidgang is tijdens de restauratie vervangen.
De grote ziekenzaal had vóór de grote brand van 1868 een houten tongewelf.
Ten zuidoosten van het koor van de St.-Catharinakerk staat, met de voorgevel aan de Nieuwegracht, het brouwhuis van de karmelieten. Dit gebouw werd later tot woonhuis verbouwd en vergroot, en is nu het ingangsgebouw van het museum. De Gasthuispoort, een 17de-eeuwse geprofileerde korfboog van bak- en natuursteen, bleef behouden. (Bron: Monumenten in Nederland, 1996)
Advies omgevingsvergunning
Over dit monument is advies uitgebracht:
- Utrecht - Advies 1737789 (18 september 2025)
Adviezen van voor 1 januari 2024 zijn uitgebracht in het kader van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo). Adviezen vanaf 1 januari 2024 zijn uitgebracht in het kader van de Omgevingswet, rijksmonumentenactiviteit.
Bronnen en verwijzingen
- Bibliotheek RCE Publicatie(s) over dit rijksmonument
- Monumenten in Nederland (1996-2006) Chris Kolman, Ben Kooij, Ben Olde Meierink, Ronald Rommes, Ronald Stenvert, Margreet Tholens. Monumenten in Nederland. Utrecht – Utrecht (1996), p. 234-235
- Reliwiki
- Wikipedia Catharijnegasthuis (Utrecht)
Zie ook
Artikelen- Rijksmonumenten
- Rijksmonumenten - Canon van Nederland
- Rijksmonumenten - Canonvenster 17 - De Statenbijbel (bestaat nog niet)
Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.
Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.
Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 19 nov 2025 om 06:56.