Gapinge - Bij Dorpsstraat 1 - De Graanhalm

(37012) monumentenregister Monumentnummer: 37012

Introductie

In Gapinge, een dorp op het Zeeuwse Walcheren, staat een korenmolen die al vanaf de 15de eeuw in diverse bronnen voorkomt. De inventaris bevat allerlei hulpmiddelen uit verschillende tijdvakken – alsof er nooit iemand heeft ‘opgeruimd’.

Molen De Graanhalm. Foto door C.S. Booms, 2011. Beeldbank RCE, CC BY-A 3.0

De maalzolder van De Graanhalm. Foto door C.S. Booms, 2011. Beeldbank RCE, CC BY-SA 3.0

Auteur: Gerard Troost

Deze tekst is afkomstig van de niet meer bestaande website Monumentale Interieurs (monumentaleinterieurs.nl) en dateert uit circa 2019. Het platform Monumentale Interieurs was onderdeel van het Programma Interieurs (2015-2019) van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Heeft u aanvullingen of verbeteringen? U kunt op deze kennisbank reageren via het reactieformulier.

Compleet moleninterieur

Tot 1972 maalde korenmolen De Graanhalm dagelijks het meel voor de bakkers uit de omgeving. Het complete moleninterieur is bewaard gebleven. Over vijf verdiepingen verspreid is een uitzonderlijk uitgebreide inventaris aanwezig. De molen is jarenlang in particuliere handen gebleven, waardoor alleen het hoognodige is vervangen of toegevoegd.

Aan de machines is af te lezen dat het maalbedrijf ooit floreerde. De elektrische zakkenlift, de hamermolen met stofafzuiging, de emaillen gevelreclame van mengvoeders, de stalen mengketel en de handelsweegschaal markeren de omschakeling van malen voor menselijke consumptie naar de productie van veevoer.

Technische hulpmiddelen

Op de 5 zolders, zoals de verdiepingen van een molen heten, liggen allerhande technische hulpmiddelen zoals kettingen, stroppen, riemen, een kettingtakel om mee te hijsen en een houten dommekracht voor het heffen. Om de bewegende delen te smeren, staan hier en daar schenkkannen en flesjes met olie, en blikken vet met een bokkenpoot erin.

Reuzelvellen

Boven in de kap hangen verse reuzelvellen aan een touwtje te besterven. Deze worden gebruikt om de gietijzeren bovenas mee te smeren. Voor het onderhoud staan er potten verf en een blik zeilensmeer van Cohen & Co uit Arnhem. In houten kratten liggen oude kammen, staven, wielen en schijven die ooit zijn vervangen. Daarnaast liggen stalen beugels, pennen, haken, spieën en vulplaten als reserveonderdelen. Ook zijn er extra kruirollen van iepenhout.

Hakenkruis en adelaar

Al het gemalen goed werd verpakt in papieren of juten zakken van 25 tot wel 50 kilogram, of in papieren pondsverpakkingen van ‘L.J. vd Sluijs’. Nog altijd is de zakkenstempel van ‘W. Bakker’ (1960-1983) zwart van de inkt door het bedrukken van zijn jute zakken. Uniek zijn de zakken met hakenkruis en adelaar. In de oorlog werd er graan uit Duitsland aangevoerd bestemd voor de Duitse troepen. Er zijn ook Amerikaanse en Braziliaanse zakken bewaard gebleven.

Meelprijzenbord

Bosjes met kleine oude zakkentouwtjes hangen aan een haak geduldig te wachten om gebruikt te worden, net als de rollen met bonnen van ‘Ochtendvoer’, ‘Gemengd Graan’ en ‘Zeeuws tarwebloem’. Ook is er een geschilderd meelprijzenbord bewaard gebleven.

Op de maalzolder hangen de Arbeidslijst en Kennisgeving, die verplicht aanwezig moesten zijn van de Arbeidsinspectie. Op diverse plaatsen zijn op interieuronderdelen aantekeningen uit verschillende tijdvakken zichtbaar. Een barometer hangt aan de muur. Deze houdt de molenaar tijdens het draaien in de gaten om bijtijds te kunnen handelen op naderend slecht weer.

Zakkenbank

Om op de steenzolder de zakken graan te kunnen lossen in het kaar, een soort silo, staat een zakkenbank met trapje klaar. Tegen de wand leunt een handzeef, en op de kuipdeksel liggen meelscheppen van hout en metaal. Iets uit het zicht worden oude hulpmiddelen bewaard zoals een gietijzeren beugels en een bilhamer om de maalstenen om te keren en te scherpen.

Overal lopen touwtjes met smeedijzeren haakjes en gewichtjes om de meelzakken op te houden tijdens het malen. Bijzonder zijn de bewaard gebleven houten mallen, hangend aan een spijker op de luizolder.

Tastbare belevingswaarde

De Graanhalm is een schoolvoorbeeld van een korenmolen met een compleet authentiek bedrijfsinterieur. Het unieke aan dit ensemble is de tastbare belevingswaarde omdat de molen nooit is ‘opgeruimd’. De molen wordt beheerd door Stichting Korenmolen De Graanhalm. De molen is onlangs gerestaureerd en draait ieder week.

Bronnen en verwijzingen

Allemolens.nl Ten-Bruggencatenummer 03545
Bibliotheek RCE Berendse, M. (2015).Verweesd en verliefd. De Graanhalm Gapinge. Gapinge: Stichting Korenmolen De Graanhalm
Bibliotheek RCE Hoogstraten, M. van (1972). De molens van Zeeland. Middelburg: Den Boer
Bibliotheek RCE Publicatie(s) over dit rijksmonument
De Nederlandse Molendatabase
Wikipedia De Graanhalm (Gapinge)

Zie ook

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.

Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het reactieformulier

"