Wageningen - Generaal Foulkesweg bij 14 - Oude Joodse begraafplaats Wageningen
Monumentnummer: 38211
Introductie
Joodse begraafplaats.
Historie
In 1567 werd de Jood Heiman een verblijfsvergunning verleend door het stadsbestuur van Wageningen. Hem was ook een stuk grond toegezegd om Joodse overledenen te kunnen begraven. Voor het zover was werd hij echter gearresteerd op bevel van de hertog van Alva.
In de 17de eeuw kwam Isaac Adolphs in Wageningen wonen. In 1667 begon hij met het exploiteren van de bank van lening en werd hem een stuk grond toegewezen in de zandafgraving aan de oostzijde van de stad voor het eeuwigdurend gebruik als begraafplaats. De kosten voor het begraven diende telkens betaald te worden aan de stad Wageningen. In 1760 kreeg de Joodse gemeenschap de pacht toegewezen en in 1761 werd de begraafplaats uitgebreid. Pas in 1906 kreeg de Joodse gemeente het perceel in eigendom en hoefde er niet meer betaald te worden voor het begraven. Naast Joodse bewoners van Wageningen mochten ook Joden uit Veenendaal en Rhenen gebruik maken van de begraafplaats. Tot 1891 bleven joden uit Rhenen hun doden begraven in Wageningen en die van Veenendaal tot 1899. Zelfs uit Tiel werden hier begrafenissen gedaan. Dat er vooral grafmonumenten van na 1812 te vinden zijn op de begraafplaats komt doordat begin negentiende eeuw de begraafplaats opgehoogd is, terwijl de bestaande grafmonumenten plat werden gelegd. In 1874 werd de houten omheining vervangen door een eenvoudig smeedijzeren hekwerk met poort. Ook werd een metaheerhuisje gebouwd.
In 1925 vond de laatste begrafenis plaats en de Joodse gemeente van Wageningen liet alleen nog begravingen toe op de in 1913 in gebruik genomen nieuwe Joodse begraafplaats. Deze was aangelegd naast de gemeentelijke begraafplaats, maar maakt er nu nagenoeg deel van uit. In 1929 werd de oude begraafplaats gesloten verklaard door de Joodse gemeente en werd ook het metaheerhuisje afgebroken.
Na 1945 ging het eigendom van de begraafplaats naar het Nederlands Israëlitisch Kerkgenootschap (NIK), aangezien er in Wageningen geen sprake meer was van een Joodse gemeente. Het onderhoud werd uitbesteed aan de gemeente Wageningen.
Rijksmonument
De binnenstad van Wageningen was in de Tweede Wereldoorlog flink beschadigd en enkele van de weinige bewaard gebleven oudere objecten werden aangewezen als rijksmonument. Daaronder in 1970 ook de oude Joodse begraafplaats. De ligging van de begraafplaats is eveneens bijzonder te noemen..
Huidige situatie
De begraafplaats ligt tegenwoordig aan het Kerkhofpad en wordt aan drie zijden begrensd door bebouwing. Die bebouwing ligt aan de noord en westzijde een stuk hoger, wat de oude situatie van de zandafgraving nog toont.
In 1975 werd een restauratieplan opgesteld door de Dienst Gemeentewerken, maar het zou tot 1988 duren voordat het werk uitgevoerd werd. Bij de verbetering van het pad met de realisatie van een nieuwe woonwijk in de jaren tachtig, was de muur met ezelsrug waarop het hekwerk rust onder het zand terechtgekomen. Later is dit deels hersteld.
In 2005 kwam aan de westzijde een appartementencomplex gereed op het hoger gelegen terrein waar eerder een garage gevestigd was. De hoge muur aan die zijde werd daarbij aanzienlijk verder doorgetrokken.
Nadat in 2024 door vrijwilligers van de stichting Boete & verzoening de grafmonumenten waren schoongemaakt is in 2025 gestart met restauratiewerkzaamheden aan het hekwerk, deels bekostigd vanuit het project Erfgoed Telt.
Op het terrein staan 227 grafmonumenten. De oudst leesbare steen is uit 1689. In de jaren dertig van de vorige eeuw waren nog veel houten stèles aanwezig, maar die zijn allemaal verdwenen.
Deze pagina is tot stand gekomen in samenwerking met stichting Dodenakkers.
Bronnen en verwijzingen
- Hier ligt begraven – De Oude Joodse begraafplaats van Wageningen (2018) Francine Püttmann (red)
Zie ook
ArtikelenHoort bij deze thema's BegrippenSpecialist(en)Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.
Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 19 sep 2025 om 03:09.