Burgh-Haamstede - Vuurtoren 1 - Vuurtoren van Haamstede
Monumentnummer: 38794
Introductie
De vuurtoren van Haamstede, officieel Wester-Schouwen en ook wel de Westerlichttoren genoemd, is een uit baksteen opgetrokken conische vuurtoren met op de schacht een brede rode spiraal op een witte ondergrond. De stenen omloop heeft een rode metalen borstwering en op de rode koepel is een radarscanner aangebracht.
Kenmerken
Rijksmonument sinds: 03 juni 1982
Bouwactiviteiten
Bouwtypen
Bouwstijlen
Ambachten
Geschiedenis en omschrijving
Lange tijd hebben op de westpunt van het eiland Schouwen twee vuurboeten dienst gedaan. Ze vormden een lichtenlijn om schepen ’s nachts veilig tussen de zandbank Banjaard en de westkust van Schouwen te geleiden. Begin negentiende eeuw werd duidelijk dat deze kustverlichting niet langer voldeed. In de winter van 1831-1832 vergingen vier schepen op de zandbanken voor de kust van Schouwen. De open kolenvuren waren bij storm niet goed te zien. Dit was in 1832 aanleiding voor de Kamer van Koophandel en Fabrieken te Rotterdam om een verzoek in te dienen bij het departement van Marine om de open vuren te vervangen door een draaiend licht. Vooral vanwege het belang van de scheepvaart op Rotterdam, een van de grootste handelssteden in die tijd, adviseerde jonkheer A.C. Twent, inspecteur van het Loodswezen, de minister van Marine in te stemmen met het plaatsen van een nieuw kustlicht.
Leendert Valk, tekenaar en architect bij het Loodswezen, begon vervolgens aan een ontwerp voor de nieuwe vuurtoren. In eerste instantie maakte hij een ontwerp voor een kleine vuurtoren bovenop een hoog duin. Maar omdat de duintoppen veel last hadden van verstuiving werd later gekozen voor een hoge toren in een laagte achter de duinen.
Op 8 maart 1837 werd de bouw van de vuurtoren en drie lichtwachterswoningen aanbesteed aan Jan Gerrit Pallada uit Vreeswijk, dezelfde aannemer die in 1833-1834 de twee vuurtorens van Egmond aan Zee bouwde. Het uitvoerende werk werd overigens gedaan door Pallada’s compagnon G. van Limbeek. Leendert Valk werd aangesteld als hoofdopzichter voor dit project.
De bouw van de toren ondervond flinke vertraging, mede door aanhoudend slecht weer en problemen bij de levering van onderdelen voor het lichttoestel. Pas op 25 maart 1840 kon Twent het licht van de vuurtoren voor het eerst ontsteken.
De schacht van de vuurtoren bestaat uit twee gemetselde cilinders met daartussen een wenteltrap met 190 hardstenen treden. In de binnenschacht hing vroeger een hanggewicht dat de optiek in een draaiende beweging bracht. De helft van de voet van de toren is omgeven met magazijnen, die destijds werden gebruikt voor de berging van olie, steenkool, hout, turf en andere voorraden. De toren wordt bekroond met een hardstenen kapiteel met spitsboognissen, waarvan er twee voorzien zijn van een venster. De omloop van de toren had oorspronkelijk een ijzeren opengewerkte balustrade. Deze werd in 1922 vervangen door plaatwerk, toen de firma Penn & Bauduin uit Dordrecht een stalen kustwachtpost bouwde op de omloop.
Optiek
Op 10 mei 1940 schoten Duitse vliegtuigen met mitrailleurvuur de optiek van de vuurtoren van Haamstede in scherven. In 1946 werd in de nog steeds glasloze lantaarn een hulplicht geplaatst. Pas in juni 1948 werd er weer glas in de lantaarn gezet. In de periode 1952-1953 werd een nieuw aandrijfmechanisme voor het verlichtingstoestel geïnstalleerd en de kwikbak waarin de optiek draaide werd vervangen door een kogellager. De toren kreeg een nieuwe optiek van de tweede grootte (700 mm), met zes panelen, geleverd door de firma Barbier, Bénard & Turenne uit Parijs. Deze optiek is er nu nog. Het licht werd op 28 mei 1953 voor het eerst ontstoken. Het karakter is Fl(2+1)W15s.
In november 2023 werd de lampenwisselaar met kwikjodidelampen die lange tijd in gebruik was vervangen door een ledarmatuur van ITO Navaids.
Nieuw lichthuis
In 1979 heeft de vuurtoren radar gekregen. Omdat het lichthuis uit 1882 te zwak was om de draaiende scanner van de radarinstallatie te dragen, werd het vervangen door een nieuw exemplaar van roestvrij staal en voorzien van onbreekbare glazen van polymethaanacryl. Het oude lichthuis werd in 1981 naar Burghsluis overgebracht en daar door de havenmeesters in gebruik genomen als kantoortje. Die functie heeft het tot 2010 gehad. Nu wordt de koepel gebruikt bij evenementen van de Watersportvereniging Burghsluis.
Een bijzonder kleurenpatroon
De toren van Haamstede heeft een unieke beschildering. Dit heeft te maken met de nabijheid van vliegveld Haamstede, dat in 1931 gereed kwam. Omdat de oorspronkelijke grauwe kleur van de vuurtoren niet goed opviel was het nodig dit hoge obstakel beter herkenbaar te maken. In 1935 werd er daarom een rode spiraal op een witte ondergrond aangebracht. In Nederland is dit de enige vuurtoren met een gekleurde spiraal op de schacht.
In 2020 ontstond er tumult omdat Rijkswaterstaat de toren een verfbeurt wilde geven met een andere kleur rood dan voorheen. Rijkswaterstaat had opdracht gegeven voor een kleurhistorisch onderzoek. Daaruit bleek dat de rode spiraal die vanaf 1935 de toren sierde in de loop van de decennia bij nieuwe onderhoudsbeurten steeds weer een iets andere kleur rood had gekregen. Rijkswaterstaat koos op basis van dit onderzoek voor de kleur die de spiraal vanaf 1935 tot aan de Tweede Wereldoorlog had en die ook in de eerste jaren na de oorlog weer terugkwam: oxiderood. Dit leidde tot groot protest bij de lokale bevolking. Hun icoon moest de felrode kleur behouden die hij de laatste decennia had. Rijkswaterstaat ging overstag en gaf de omwonenden hun zin.
Samenhang met andere objecten
De vuurtoren vormt een ensemble met de drie in 1837-1838 gebouwde lichtwachterswoningen aan de voet van de toren. Uiterlijk waren de drie woningen gelijk maar binnenin verschilden ze van indeling. Vanaf de vuurtoren bezien staat links de voormalige opzichterswoning. Rechts staat een lichtwachterswoning waarvan de helft als werkplaats en inspectieruimte was ingericht. De woning tegenover de vuurtoren was in tweeën gedeeld, om ruimte te bieden aan twee lichtwachters. De drie woningen hebben de beschermde status van rijksmonument. Ze staan als volgt geregistreerd:
- Burgh-Haamstede – Vuurtoren 2 (opzichterswoning), rijksmonument nr. 38795.
- Burgh-Haamstede – Vuurtoren 3, 4 (dubbele lichtwachterswoning), rijksmonument nr. 38796
- Burgh-Haamstede – Vuurtoren 5, 6 (lichtwachterswoning met magazijn), rijksmonument nr. 38797.
‘Vuurtoren 6’ werd omstreeks 1920 vergroot met een aanbouw met pannendak. De woningen worden nu particulier bewoond.
In 1885 werd 200 meter verderop nog een dubbele lichtwachterswoning gebouwd. Dit hield verband met de oprichting van de Kustwacht, waarvoor uitbreiding van personeel nodig was. Deze laatste woning was al snel niet meer door lichtwachters in gebruik maar doorander marinepersoneel. De dubbele woning werd in 1963 verkocht aan een particulier. Deze woning is er nog steeds. Het oude lichthuis in Burghsluis is ook een object met een historische binding met de vuurtoren.
Monumentale waarde
De vuurtoren van Haamstede is een van de acht nog bestaande ronde bakstenen vuurtorens in Nederland. Deze zijn alle gebouwd in de periode 1822-1863. De toren van Haamstede is de enige daarvan die is opgebouwd uit twee gemetselde cilinders met daartussen een stenen wenteltrap. De andere stenen vuurtorens bestaan uit één cilinder, waarbij een ijzeren wenteltrap tegen de binnenwand is bevestigd. Eveneens uniek is het magazijn dat om de helft van de voet van de toren heen is gebouwd.
De vuurtoren heeft nog grotendeels zijn oorspronkelijke uiterlijk. Alleen de kop van de vuurtoren is veranderd door de bouw van de kustwachtpost in 1922. Het interieur van de toren is ook nauwelijks veranderd.
De monumentale waarde wordt mede bepaald door het ensemble met de originele lichtwachterswoningen. Veel van de lichtwachterswoningen in Nederland zijn in de loop van de tijd afgebroken. Ensembles als dit zijn zeldzaam. Alleen de vuurtoren van Ameland heeft nog een vergelijkbaar ensemble met drie woningen.
Deze pagina is tot stand gekomen in samenwerking met de Nederlandse Vuurtoren Vereniging.
Bronnen en verwijzingen
- Beeldbank RCE
- Kappers, Lisette (2020). Vuurtoren Burgh-Haamstede: kleurhistorisch onderzoek. Lisette Kappers Onderzoek & Arcitectuur in opdracht van de RCE.
- Kate, Rikilt ten (1988). De kustlichten van Schouwen. Opgenomen in: De kroniek van het land van de zeemeermin 13(1988)43-61.
- Kouwenhoven, Peter (2018). De vuurtoren van Haamstede. De Vuurboet 27(4),4-11.
- Nederlandse Vuurtoren Vereniging: Historische waardebepaling ‘De vuurtoren van Haamstede’.
- Steenhof de Jong, Jop en Jeroen Rijpsma (2014). Een eeuw Nieuw-Haamstede. Van schrale duin-grond tot meest geliefde gebied van Zeeland. Uitgeverij Rijpsma Drukkers, Rozenburg.
- Straijer, Mineke (2019). Vuurtorenkind. Brave New Books.
- Wikipedia: Wester-Schouwen.
Zie ook
Monumenten- Burgh-Haamstede - Vuurtoren 2 - Opzichterswoning
- Burgh-Haamstede - Vuurtoren 3-4 - Dubbele lichtwachterswoning
- Burgh-Haamstede - Vuurtoren 5-6 - Lichtwachterswoning
Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.
Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.
Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 11 nov 2025 om 04:12.