Nijland - Tsjerkegrêft bij 2 - Tsjerkegrêft
Monumentnummer: 39797
Introductie
Gedeelte van kerkgracht rond de kerk.
Kenmerken
Rijksmonument sinds: 24 november 1971
Bouwactiviteiten
Bouwtypen
Historie
Het dorp Nijland is het enige dorp dat aangelegd was in de Middelzee, een voormalige zeearm die tot ver in de provincie doordrong, voor de drooglegging van Het Bildt. Nijland is dan ook geen terpdorp, hoewel de kerk wel op een hoger gelegen gedeelte in het dorp ligt. Die kerk werd gesticht in de tweede helft van de 13e of de vroege 14e eeuw. Een deel van afwatering die over was gebleven na indamming van de Middelzee werd tot gracht rondom de kerk gemaakt. De gracht stond in verbinding met de opvaart naar Nijland, maar het dorp was ook al vroeg via een weg tussen Bolsward en Sneek bereikbaar.
De kerkgracht bestond aanvankelijk uit twee verschillende delen. Een breder gedeelte tussen de kerk en pastorie waar de Pastoriegracht op aansloot, die tot aan de doorgaande weg voerde. Via een brug liep langs de oostzijde van dit deel een pad dat richting de Eile Pôlle voerde waar de kerk ook gebouwen bezat. Over nog eens 50 meter loopt de kerkgracht richting de opvaart. De pastorie had een eigen brug over de kerkgracht. Het overige gedeelte rondom het kerkhof was wat smaller en waarschijnlijk niet bevaarbaar. Behalve rond het kerkhof stonden lange tijd ook knotbomen direct langs de gracht. Tussen de gracht en het omhaagde kerkhof liep vanouds het ommepad, een overblijfsel van het oude processiepad dat voor de Reformatie een liturgische rol speelde.
Waarschijnlijk werd rond 1900 een deel van de kerkgracht aan de zijde van Eile Pôlle gedempt. Dit werd gedaan om de toegang tot het hier gebouwde verenigingsgebouw te vergemakkelijken. Voordien zal hier een brug hebben gelegen. Langs de Pastoriegracht stonden een aantal woningen en er lag een brug over de kerkgracht. In de jaren zestig werd de Pastoriegracht gedempt en ontstond er een brede pleinachtige ruimte. De brug aan deze zijde is nadien aangepast waarbij een betonnen landhoofd aan de dorpszijde achterbleef van een oudere brug. Aan de oostzijde van de kerkgracht bevindt zich een dam met duiker en een hekwerk erbovenop. De gracht is over de gehele lengte voorzien van een houten beschoeiing. Die was er voordien niet.
Rijksmonument
De kerkgracht werd in 1971 aangewezen is als rijksmonument. In 1972 werd de omschrijving al aangepast door de toevoeging van het woord ‘gedeeltelijk’. Dat had mogelijk te maken met het gedempte gedeelte aan de westzijde bij de school, maar kan ook samenhangen met het feit dat een deel van de percelen waarbinnen de kerkgracht valt, verder doorlopen dan alleen rond de kerk. De bruggen of de dam over de gracht worden niet genoemd en zijn derhalve niet beschermd.
In 1991 werd de oude kerk van Nijland aangewezen als beschermd dorpsgezicht. Een belangrijk onderdeel van dit gezicht is de kerkgracht.
Huidige situatie
De gracht rondom kerk en kerkhof is nog steeds een opvallend element in het dorp. Op veel andere plaatsen is zo’n gracht vaak deels of geheel gedempt om plaats te maken voor een straat. De twee bruggen en een dam over de gracht zijn alle drie verschillend en van een andere tijd. De hoofdbrug en de dam bevatten wel een soortgelijk hekwerk, in beide gevallen wit geschilderd. De strakke rand van de moderne beschoeiing is een opvallend onderdeel omdat dit een heel strakke lijn geeft in het historische beeld.
Deze pagina is tot stand gekomen in samenwerking met stichting Dodenakkers.
Zie ook
MonumentenHoort bij deze thema'sBeschermd stads- en dorpsgezicht BegrippenSpecialist(en)Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.
Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 6 apr 2026 om 10:57.