Schiermonnikoog - Torenstreek 22 - Zuidertoren van Schiermonnikoog
Monumentnummer: 398179
Introductie
De Zuidertoren van Schiermonnikoog is een ronde, conische, bakstenen toren, die oorspronkelijk dienst deed als vuurtoren. In de gepleisterde, witgeverfde schacht zijn enkele ronde ramen aangebracht. De oorspronkelijke stenen kuip en de lantaarn zijn vervangen door een ronde stenen opbouw met een houten, met koper afgedekte koepel waarop een ‘schiere’ monnik is geplaatst.
Kenmerken
Rijksmonument sinds: 20 augustus 1991
Bouwactiviteiten
Bouwtypen
Bouwstijlen
Ambachten
Kennis in monumentenregister
Kennis over dit monument is momenteel (ook) nog terug te vinden in het monumentenregister: Rijksmonument 398179.
Geschiedenis en omschrijving
Na de Franse Tijd (1795-1813) nam de Nederlandse handelsvaart sterk toe en werd er steeds vaker ’s nachts gevaren. Op initiatief van koning Willem I werd vanaf 1814 gewerkt aan verbetering van de kustverlichting. Tussen Terschelling en Borkum bleef echter een donker gebied rond het Friesche Gat bestaan. Op verzoek van de stad Groningen, die belang had bij veilige scheepvaart door het Friesche Gat en het Reitdiep, onderzochten hydrograaf A. van Rhijn en ingenieur H.G. Jansen, beiden werkzaam bij het departement van Marine, in 1852 hoe de nachtelijke bebakening kon worden verbeterd. Zij adviseerden de bouw van twee vuurtorens op Schiermonnikoog. Daarmee kon onderscheid worden gemaakt met het draailicht van Terschelling en het vaste licht van Borkum én een lichtenlijn worden gevormd voor het veilig invaren van het Friesche Gat.
Jansen ontwierp twee identieke torens met dubbele lichtwachterswoningen, daarbij ondersteund door D. van Gessel en N.J. Leijer van het Loodswezen. De vuurtorens moesten op een afstand van 1008 meter van elkaar komen te staan, met een hoogteverschil tussen de lichten van 2,5 meter. De Zuidertoren – het hoge licht van de lichtenlijn – moest dus een iets hogere positie krijgen dan de Noordertoren, die het lage licht vormde. Koning Willem III keurde het plan op 14 februari 1853 goed, waarna grond in de westelijke duinen werd aangekocht.
De bouw werd op 9 mei 1853 gegund aan L.J. de Borst Verdoorn uit Ameide. In de zomer van 1854 werden de lantaarns geplaatst, geleverd door L.I. Enthoven uit Den Haag. De lichttoestellen, geleverd door Lepaute uit Parijs, bestonden elk uit een trommeloptiek van de derde grootte met een driepits petroleumvlamlicht. Op 1 september 1854 werden de lichten voor het eerst ontstoken.
Door veranderingen in de vaargeulen en de afname van de scheepvaart in het Friesche Gat verloor de Zuidertoren begin twintigste eeuw zijn functie. Het licht werd daarom in 1909 gedoofd. De toren werd echter niet afgebroken, want hij zou mogelijk in de toekomst weer van nut kunnen zijn als vuurtoren. De Noordertoren bleef in gebruik en kreeg een draailicht om beter herkenbaar te zijn. Na het doven van het licht werd de Zuidertoren beperkt onderhouden. De optiek en olielamp werden uiteindelijk verwijderd.
Tijdens de Eerste Wereldoorlog verklaarde Nederland zich neutraal. Om deze neutraliteit te bewaken heeft de Nederlandse Radio Telegraafdienst de Zuidertoren ingericht als ‘luisterpost’, om illegale spionageactiviteiten op te sporen. Daartoe werd in het lichthuis een kruisvormige antenneconstructie aangebracht. Militaire telegrafisten bemanden de toren.
In 1940 nam de Duitse bezetter de toren in gebruik, verwijderden de vervallen lantaarn en de hardstenen kuip en plaatsten er antennes op.
De Zuidertoren had oorspronkelijk zeven verdiepingen, gescheiden door hardstenen vloeren die rustten op ijzeren binten en werden ondersteund door gebogen constructies van Friese moppen. De vloeren werden met elkaar verbonden door gietijzeren trappen. In 1950 werd de toren intern verbouwd door een Fries waterbedrijf om als watertoren te kunnen dienen. Daartoe werd de vloer van de derde verdieping verwijderd, evenals de gietijzeren trappen van de tweede en de derde verdieping. Tussen de tweede en vierde verdieping werd een betonnen waterreservoir gebouwd met middenin een koker waardoor een ladder omhoog voert. Hierdoor blijft het mogelijk om de bovenliggende verdiepingen te bereiken. Tijdens die verbouwing kreeg de toren een nieuwe stenen opbouw en koepel, zoals beschreven in de introductie. De oorspronkelijke hardstenen omloop en de daaronder aangebrachte rondboogfries (een decoratieve band met boogjes) zijn nog aanwezig. De oorspronkelijke balustrade is er niet meer.
De ingang heeft een hardstenen omlijsting. De deurpartij is vermoedelijk aangepast in de loop van de tijd. Boven de ingang is een gedenksteen gemetseld, ter herinnering aan de bouw van de toren in 1853, onder bewind van koning Willem III. De schacht van de toren is in 1966 voorzien van een laag spuitbeton.
Tot 1992 deed de toren dienst als watertoren. In 1998 werd hij gekocht door KPN Telecom om er telecommunicatieapparatuur aan te kunnen bevestigen. Door achterstallig onderhoud raakte de toren in verval, wat leidde tot initiatieven voor behoud. In juni 2018 verkocht KPN de toren aan de Stichting Behoud Zuidertoren, maar gebruikt hem nog wel als zendmast. Deze stichting is sindsdien verantwoordelijk voor het onderhoud. Daarnaast organiseert zij culturele activiteiten in en rond de toren en een jaarlijkse Zuidertoren Haringparty.
Verandering van kleur
De Zuidertoren was, net als de Noordertoren oorspronkelijk wit. In 1878 werden beide torens rood geverfd. In de zomer van 1944 kregen de lichtwachters de opdracht van de Duitse bezetter om camouflagepatronen aan te brengen op beide torens. Bij de Noordertoren is dat inderdaad gebeurd, maar het is onduidelijk of de Zuidertoren deze behandeling ook heeft ondergaan. Na de Tweede Wereldoorlog werd de Zuidertoren wit geschilderd om een duidelijk onderscheid te maken met de Noordertoren.
Samenhang met andere objecten
De Noordertoren waarmee de Zuidertoren een halve eeuw lang een lichtenlijn vormde is nog steeds een actieve vuurtoren.
Bij de Zuidertoren staat de van 1854 daterende dubbele lichtwachterswoning, anno 2026 particulier bewoond, en het in 1872 gebouwde olieschuurtje.
Bij de Noordertoren staat de dubbele lichtwachterswoning uit 1887, zij het enigszins verbouwd. De eerste dubbele lichtwachterswoning uit 1853-1854 werd in 1966 gesloopt en vervangen door een nieuwe woning. Deze is er nog maar is inmiddels ook aangepast. De woningen worden anno 2026 particulier bewoond.
In het dorp, op het adres Langestreek 70 staat een woning die in 1863 door de Staat was aangekocht ten behoeve van de opzichter van het Loodswezen en zijn gezin. In 1934 werd de woning verkocht aan een particulier waarna deze enkele malen werd verbouwd en zijn oorspronkelijke uiterlijk heeft verloren.
Monumentale waarde
De Zuidertoren van Schiermonnikoog is één van de acht stenen vuurtorens in Nederland. De cultuurhistorische waarde is groot, met name door de combinatie met de nog bestaande Noordertoren en de dienstwoningen bij de torens. Ooit stonden in Egmond aan Zee ook twee identieke stenen vuurtorens die een lichtenlijn vormden, om daarmee onderscheid te maken met de vuurtorens van Scheveningen en Huisduinen. Maar de Zuidertoren is daar verdwenen, wat maakt dat Schiermonnikoog nu de enige locatie is waar beide stenen torens nog aanwezig zijn. IJmuiden heeft ook twee vuurtorens die een lichtenlijn vormen, maar dat zijn gietijzeren torens uit een later periode.
Deze pagina is tot stand gekomen in samenwerking met de Nederlandse Vuurtoren Vereniging.
Bronnen en verwijzingen
- Nederlandse Vuurtoren Vereniging. Historische waardebepaling ‘De Zuidertoren van Schiermonnik-oog’
- Peter Kouwenhoven (2021). De vuurtorens van Schiermonnikoog. De Vuurboet 30(1),4-11
- Peter Kouwenhoven (2026). Vuurtorens op Schiermonnikoog. Uitgave Winco Publishing
- Tiddens, Erik en Ron Beumer (1999). Licht op Schier. Over vuurtorens en bakens op Schiermonnik-oog. Uitgeverij de vuurtorenbroeders, Peize
- Wikipedia Zuidertoren (Schiermonnikoog)
Zie ook
MonumentenArtikelenHoort bij deze thema'sBeschermd stads- en dorpsgezichtMeer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.
Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.
Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 8 sep 2026 om 02:15.