Zaltbommel - Kerkplein 1 - Sint Maartenskerk

(40181) monumentenregister Monumentnummer: 40181

Introductie

Grote drieschepige basilicale stadskerk met 14e-eeuws koor en hoge, ingebouwde westtoren.

Orgel

Het imposante hoofdorgel van de Grote staat op het verkropte orgelbalkon tegen de oostmuur van de toren. Het betreft, een driemanuaals, mechanisch sleepladenorgel met rugpositief. Tussen de indeling van het zevendelige front en het instrument zelf bestaat weinig verwantschap. Zo bieden de forse zijtorens geen plek aan pedaalpijpen maar vormen zij mede het hoofdwerk. De maker van de kas is onbekend.

De hoge halfronde middentoren bestaat uit twee gestapelde pijpen met aan weerszijden convexe zijvelden die uit respectievelijk drie delen zijn opgebouwd. Een hoge kroonlijst volgt de vorm van de pijpvelden. Deze toren is door aflopende concave, eveneens dubbele zijvelden verbonden met halfronde zijtorens met entablement. Aan weerszijden bevinden zich gestileerde vleugelstukken. Een brede, rechte onderkas biedt plaats aan de consoles waarop de pijptorens optisch rusten. Hiertussen bevindt zich het rugpositief dat een gebruikelijke vijfdelige opbouw kent. De literatuur wordt de vermoedelijke verwantschap met het orgel in Est van de hand van Mathias de Crane uit 1764.

Hoewel het orgel, door de golvende plaatsing van de vergulde labia en overige vergulde details die afsteken tegen het ossenbloedrood van de kas, rijkversierd oogt, is de decoratie in feite terughoudend. Hij bestaat onder meer uit vergulde bladconsoles met guirlandes, blinderingen van loofwerk, respectievelijk draperieën met volanten met op mascarons en duivelskoppen. Op de hoofdtorens staan vazen met in het midden een grote wijzerplaat omgeven door een lijst met eikenblad. Op het rugpositief zitten twee musicerende putti op een zuilenschacht op de middentoren. De rode kleur is een reconstructie van het historische kleurenschema.

Hoe om te gaan met historisch waardevolle orgels?

Een historisch orgel is een waardevol en kwetsbaar instrument. Ook relatief eenvoudige of gangbare onderhoudswerkzaamheden aan een (kerk)gebouw kunnen het orgel ernstige schade toebrengen.

Gaat u binnenkort verbouwen of wordt de kerk, kapel of andere locatie waar het orgel staat geschilderd of gerenoveerd, schakel dan zo spoedig mogelijk een orgeladviseur in of vraag advies bij de orgelspecialist van de RCE. U kunt contact opnemen via info@cultureelerfgoed.nl.

Zie ook: Orgels in Nederland

Advies omgevingsvergunning

Over dit monument is advies uitgebracht:

Zaltbommel - Advies 1558689 (25 juni 2024)

Adviezen van voor 1 januari 2024 zijn uitgebracht in het kader van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo). Adviezen vanaf 1 januari 2024 zijn uitgebracht in het kader van de Omgevingswet, rijksmonumentenactiviteit.

Bronnen en verwijzingen

De Orgelsite Grote of Sint Maartenskerk Hoofdorgel
De Orgelsite Pieter Jans de Swart
De Orgelsite Matthias Verhofstad
De Orgelsite J. de Koff & Zoon
De Orgelsite Andreas Wolfferts
De Orgelsite Blank (orgelbouwer)
Het Historische Orgel, in Nederland, 1769 - 1790, Utrecht/Antwerpen, NIVO 2010. p. 333 - 336
Monumenten in Nederland, Gelderland, R, Stenvert et all, Rijksdienst voor de Monumentenzorg/Waanders, Zeist/Zwolle 2003, p. 340
Reliwiki Grote- of St. Maartenskerk
Wikipedia Grote of Sint-Maartenskerk
Wikipedia Abraham Meere
Wikipedia Carl Friedrich August Naber
Wikipedia Firma J. de Koff
Wikipedia Antonius Friedrich Gottlieb Heyneman

Zie ook

Monumenten

Zaltbommel - Kerkplein 1 - Kerktoren

Artikelen

Rijksmonumenten

Hoort bij deze thema's

Begrippen

orgels en Nederrijnse gotiek

Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.

Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.