Leermens - Kerkpad 7 - Donatuskerk

(40301) monumentenregister Monumentnummer: 40301

Introductie

Ooit een kruiskerk met absis, meerdere absiden, koepelvormige meloengewelven en een westwerk. Tot stand gekomen in de periode van de 11e tot de 15e eeuw. Na de reformatie zijn de ramen vergroot, het interieur opnieuw ingericht, het westwerk gesloopt en vervangen door een dakruiter. De muurschilderingen uit de eerste gebruiksfase werden onzichtbaar gemaakt achter een dikke laag kalk. Met de erkenning van het gebouw als erfgoed in de 20e eeuw werd gestart met het herstel en versteviging van de kerk. Het uitgangspunt voor het herstel was de verschijningsvorm van de katholieke kerk. De muurschilderingen werden hierbij opnieuw ontdekt en blootgelegd. Momenteel wordt het rijksmonument opnieuw hersteld en verstevigd in het kader van het aardbevingen programma.

Versterkingsopgave

De kennis op deze pagina is (deels) verzameld in het kader van de versterkingsopgave als gevolg van de aardbevingsproblematiek in de provincie Groningen. De Nationaal Coördinator Groningen (NCG) was de opdrachtgever voor deze versterkingsopgave in de periode 2016 t/m 2028.

Totaal omvat de versterkingsopgave ongeveer 360 rijksmonumenten. Deze rijksmonumenten zijn aan de hand van een norm constructief onderzocht op voldoende veiligheid voor de bewoners en gebruikers. De monumenten die constructief niet voldoen aan de norm zijn versterkt. Iedere versterkingsopgave is steeds zo veel mogelijk gecombineerd met een instandhouding-, verduurzamings- en/of herbestemmingsopgave.

De tijdlijn van de Donatuskerk

(Bronnen: 40301 Donatuskerk, Leermens bouwhistorische verkenning / W. Ormel. - [s.l.] : Dijkoraad R.R.G., 2017 ; [s.l.] : BORG, 2017; Stenvert e.a. (1998). Monumenten in Nederland. Groningen. Zwolle: Waanders Uitgevers)

De bouw van een kruiskerk met westwerk op een radiale wierde, gewijd aan Sint Donatus (11e tot de 16e eeuw)

Een tufstenen kerk met westtoren

(1050) Bouw van de kerk met westtoren in tufsteen (resten in muren schip) op radiale wierde (archeologisch monument). Het oudste deel is het tufstenen schip, dat rond 1000 tot stand kwam. Tussen 1170 en 1200 werd een tufstenen dwarsschip met topgevels toegevoegd. De beide dwarsarmen kregen aan de oostzijde een apside, waarvan nu alleen nog bouwsporen resteren.

Groei van de kerk in baksteen met meloenvormig koepelgewelf

(1190) Rond 1190 verving men de oorspronkelijke 11de-eeuwse westtoren door een breed bakstenen westfront met twee smalle torens.
(1240) In de plaats van het tufstenen koor kwam rond 1240 een vierkant koor met meloenvormig koepelgewelf tot stand. Ribben lopen tot aan de grond. Het gewelf is beschilderd met een imitatie-baksteenpatroon. Ribben van het gewelf komen samen in een rozet: Lams god. Acht passen, afwisselend gevuld met vier evangelisten/ bladornamenten. Dit fraaie, vroeg romano-gotische koor wordt geleed door spaarnissen met rondbogen en colonnetten, spaarnissen met siermetselwerk en omkraalde vensters. Ook de topgevel heeft spaarnissen en siermetselwerk.
(1250) Rond 1250-'60 kreeg het koor een overwelfde en op vier pijlers rustende crypte of grafkelder.
(1250) In het zuidelijke dwarsschip staat een fragment (resten één boog met verflaag) van een uit omstreeks 1250-'60 stammend gemetseld oxaal met borstwering, rustend op een zuil met vroeg-gotisch kapiteel. Een galerij op vijf bogen.
(14e -16e eeuw) Schip en transept zijn in de 14de of 15de eeuw verhoogd en in de 16de eeuw met het koor onder één kap gebracht.

Verrijking van de kerk met muurschilderingen

(15e eeuw) Muurschilderingen (noordwand koor, zuidwand). Op het koorgewelf en de wanden zitten decoratieve en figurale schilderingen, waarvan de oudste uit het einde van de 13de eeuw dateren. Kort na 1450 is het kerkinterieur opnieuw beschilderd, onder meer met heiligenfiguren.

Veranderingen als gevolg van een nieuwe gebruiker in de 16e, 17e, 18e en 19e eeuw

Veranderingen aan het exterieur

(16e eeuw) Vernieuwen/ wijzigen vensters in spitsboogramen (zuidzijde resteren); opening noordzijde.
(1541) Belangrijke grafzerken in de kerk zijn die van Willem Clant (†1541) grafzerk verplaatst tegen muur in noordelijk dwarspand., Garment Jarghes (†1619) en Willem Clant (†1670).

Veranderingen in het interieur

(17e eeuw) Een preekstoel bestaande uit een kuip met getordeerde zuiltjes. In de 19e eeuw gewijzigd met een nieuwe trap en een klankbord.

Afbraak van het westwerk

(1822) In 1822 werd het 12de-eeuwse westfront afgebroken en vervangen door een nieuwe gevel en een houten dakruiter, achtzijdig met bolvormige helm. De toren kreeg een mechanisch uurwerk, later gewijzigd met elektrische opwinding. De afgraving van de wierde leidde tot scheefstand eindgevel van de dwarsbeuk.

De erkenning van het gebouw als monument in de 20e eeuw

(1940) Schuilruimte WOII aangebracht onder preekstoel.
(1971) luiklok van historisch brons.
(1958-1973) Tussen 1958 en 1960 werd de kerk gerestaureerd onder leiding van architect Offringa. De werkzaamheden werden uitgevoerd door aannemersfirma Bultema. een nieuw orgel werd gebouwd door de gebroeders Vulpener. Na de ontdekking van de schilderingen zijn deze gerestaureerd door Jelle Otter in de periode 1966-73. In datzelfde jaar werd het kerkgebouw aangewezen als rijksmonument.

Restauratie- en verstevigingsplan

(1956) In 1956 adviseert de Rijkscommissie positief op een aanstaande restauratie van de kerk. Vooral de kap en kapbedekking zijn vanwege stormschade in slechte staat, maar ook een deel van het metselwerk moet worden hersteld. Architect Offringa stelt een begroting op waarin hij onder andere de volgende werkzaamheden voorstelt: herstel van de funderingen, aanbrengen van 22 m3 gewapend betonnen ring- en trekbalken, herstel van het metselwerk, de bekapping en de gewelven en het storten van betonnen afsluitvloeren.

Brand met schade aan de kap, balklaag, dakruiter en orgel

(1957) Op 28 april 1957 breekt er een brand uit in de kerk en worden onder andere de bekapping, het orgel, de dakruiter en de houten balklaag met zoldervloer en plafond verwoest. In 1958 gaat de restauratie van start.

Een nieuw orgel

(1957-1964) Het orgels is vernieuwd en gebouwd door de gebroeders Van Vulpen en na de restauratie in de kerk geplaatst.

Reconstructie romaans karakter en versteviging met betonnen ring- en trekbalken (1958-1960)

De restauratie betrof een reconstructie van de eerste gebruiksfase met het romaanse karakter als uitgangspunt. Uitzondering hierop was het behoud van de 16e eeuwse spitsboogramen. In het interieur blijft de preekstoel gehandhaafd, de kuip en het klankbord worden vernieuwd. een nieuw orgel wordt geplaatt op de orgelgalerij.
Betonnen ring- en trekbalken op de muren en onder de gehele kapconstructie geplaatst. Betonnen afsluitvloeren.
De fundering wordt ontgraven en onderzocht. Hierbij wordt een oude fundering van de westbouw van een romaanse kerk gevonden. Herstel aan de funderingen wordt uitgevoerd.
Dichtzetting ingang (noordzijde);
Herbouw westelijke hoek; enkelvoudige balklagen;
Tijdens de restauratie worden de 15e eeuwse muurschilderingen ontdekt.

Blootleggen van de verdwenen muurschilderingen uit de 13e en 15e eeuw (1966 -1973)

Tijdens de restauratie van 1958-1960 worden er muurschilderingen in de NH kerk ontdekt. Deze worden tijdens de restauratie al meegenomen en ondergaan een grondiger herstel in 1966 door Jelle Otter. In 1972 bericht de kerkvoogdij echter dat de muurschilderingen in zeer slechte toestand verkeren. Het pleisterwerk laat los van de muren en de verflaag bladdert af. Jelle Otter stelt in 1972 voor om de schilderingen af te nemen, de muren af te bikken, een nieuwe pleisterlaag aan te brengen en daarop de schilderingen opnieuw te lijmen. In 1973 worden de schilderingen onder zijn leiding hersteld. In hetzelfde jaar wordt de kerk aangewezen als rijksmonument.

Herstel en versteviging in de 21e eeuw

Herstel van de schilderingen door Helmantel

(2014) In 2014 herstelt kunstenaar Helmantel de schilderingen gordelbogen in transeptarmen.

Herstel en versteviging door de Nationaal Coördinator Groningen

(2017-2027)

De monumentale (kern)waarde van de Donatuskerk

Kerkgebouw

De materiaal- en beeldwaarde het rijksmonument is gelegen in de toegepaste materialen, detaillering en constructie, tot stand gekomen in drie belangrijke fasen. De eerste fase vertegenwoordigt de hoogste ouderdomswaarde en is om die reden als zeldzaam aan te merken. Deze fase is in de kerkruimte te beleven met het bewaard gebleven koepelvormige meloengewelf met rozet uit de 13 eeuw, in de 14e eeuwse voorzien van een baksteenimitatie-schildering. Vanaf de zolder is de constructie van het gewelf waar te nemen vervaardigd in schoon metselwerk (baksteen). De beleving van het tijdsbeeld van het gewelf wordt versterkt door het gereconstrueerde Hollands kapspant en een onbeschoten kap, aangebracht met de restauratie (1958-1960).

Betonnen ringbalk

De constructie vertegenwoordigt een hoge materiaal- en beeldwaarde, zichtbaar in de kap. Van belang voor de betekenis en geschiedenis van de kerk zijn de verstevigingen die zijn aangebracht. In deze kerk is een betonnen ringbalk aangebracht met de restauratie (1958-1960). De versteviging heeft gevolgen gehad voor de beeldwaarde van de kerk maar heeft er ook voor gezorgd dat het rijksmonument behouden is gebleven. Uit de laatste berekeningen (norm NPR 9998) zorgen de betonnen ringbalken er voor dat de kerk niet instort bij een aardbeving. Het gewelf daarentegen laat wel schade zien. Als gevolg daarvan worden nu nieuwe plannen ontwikkeld om het gewelf en de verbindingen te versterken.

Meloenvormig koepelgewelf

Het 13e eeuwse meloengewelf voorzien van 14e eeuwse baksteenimitatie- schilderingen vertegenwoordigt een hoge materiaal- en beeldwaarde. Het gewelf is geleed in acht segmenten gescheiden door ribben. De ribben komen aan de bovenzijde samen in een sluiting in de vorm van een rozet. Deze rozet is beschilderd met figuratieve voorstellingen. De rozet wordt omringd door acht passen eveneens beschilderd met figuratieve voorstellingen. De ribben lopen in de oosthoeken door tot aan de grond. Aan de westzijde wordt het koor gescheiden van het schip met een scheidingsboog. Aan de bovenzijde, op zolder, is het gewelf voorzien van schoon metselwerk bestaande uit acht licht gebolde segmenten. De segmenten zijn zorgvuldig gemetseld, in afwisselend halfsteens en keperverband. Het gewelf heeft aan de bovenzijde een ei-vorm. Het gewelf is qua verschijningsvorm te vergelijken met de kerk in Westerwijtwerd.

Hollands kapspant

De kap vertegenwoordigt een hogere beeldwaarde dan materiaalwaarde. Het Hollands kapspant is verwoest met de brand in 1957. De kap is hersteld met de restauratie door deze te kopiëren in de historische verschijningsvorm. De kap is onbeschoten, sporen worden ondersteund door elf dekbalkjukken en geschoorde gordingen, bestaande uit dekbalkjukstijlen en korbelen. Over de uiteinden dekbalken genummerd I t/m XI. Sporen op dubbele muurplaat met blokkeel en standvinken, haanhouten. Flieringen met windschoren naar jukstijlen.

Dakruiter

De dakruiter vertegenwoordigt een hogere beeldwaarde dan materiaalwaarde. De dakruiter is verwoest met de brand uit 1957, respectievelijk hersteld met de restauratie (958-1960) door deze te kopiëren in de 19e-eeuwse verschijningsvorm.

Enkelvoudig balkenplafond

Het balkenplafond een hogere beeldwaarde dan materiaalwaarde. Het balkenplafond is gerealiseerd met de restauratie (1958-1960).

Bronnen en verwijzingen

Beeldbank RCE Afbeeldingen van dit rijksmonument
Bibliotheek RCE publicaties over dit rijksmonument
Database muurschilderingen Informatie over de restauratie van de muurschilderingen
Database orgels Informatie over het orgel in dit rijksmonument
Groninger Archieven afbeeldingen over dit rijksmonument
Kennisbank Stichting Oude Groninger Kerken (SOGK) Kennis over het rijksmonument
Kerkfotografie Nederland
Reliwiki
Stenvert e.a. (1998). Monumenten in Nederland. Groningen. Zwolle: Waanders Uitgevers Publicatie RCE
Wikimedia
Wikipedia

Zie ook

Artikelen

Rijksmonumenten

Hoort bij deze thema's

Begrippen

dakruiters, koepelgewelven, schilderingen, oksalen en preekstoelen

Specialist(en)

Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.

Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.

bouwstijl	zuiverheid	toelichting
Romaans	stijlzuiver	delen van schip en dwarsschip
Romano-Gotiek	stijlzuiver	koor

Inhoud