Zutphen - Kerkhof 3 - Sint Walburgiskerk

(41195) monumentenregister Monumentnummer: 41195

Introductie

In het historische centrum van de Hanzestad op het voormalige kerkhof gelegen 13e eeuwse basilicale hallenkerk op kruisvormige plattegrond, met koor en kooromgang, toren, transept en oudere crypte.

Orgel

Het hoofdorgel van de Walburgiskerk werd door de Westfaalse orgelbouwerfamilie Bader, ook wel Baeder, in de jaren 1639 - 1643 voor de kerk gemaakt. Het orgel wordt geplaatst in het noorder zijschip, vlakbij het Mariaportaal. Timpe, die in 1813 tekent voor wijzigingen en een trits vernieuwingen, verhuist het orgel naar het koor. In 1906 verhuist het orgel nog een keer, nu naar zijn huidige plek tegen de torenwand.

Dit magnifieke, driemanuaals mechanisch sleepladenorgel vormt op deze plek een imposante blikvanger met zijn uitbundige kleurenschema en ornamentiek die deels met verguldsel is aangezet. Het orgel is niet alleen in voorkomen maar ook in opbouw monumentaal. Hij vormt optisch bijna één geheel met het fraai versierde orgelbalkon van waaruit het via het rugpositief als het ware lijkt te groeien.

In vorm en opbouw is het bovenste deel van het hoofdwerk een echo van het rugpositief: vijfdelig, hoekige c.q. flauw gebogen en lagere pijptorens aan weerszijden die met een, eveneens hoekige, hoge middentoren zijn verbonden door hoekige, lagere, verkropte middenpanelen. Bijna als Droste-cacao herhaald, is het hoofdwerk gevat tussen twee forse, hoekige (pedaal)torens en geplaatst op rechtgesloten eveneens vijfdelig, vlak pijpfront van aan weerszijden twee pijpvelden gevat tussen zuiltjes die een boogvormig pijpfront het midden omsluiten. Horizontaal worden de drie kassen van elkaar gescheiden door pronte, dubbele kroonlijsten. Zowel de hoofdkas, als het rugpositief hebben rijkgesneden vleugelstukken.

Alle onderdelen dragen een entablement. Het orgelfront wordt architectonisch geleed door zuilen met deels corinthische en deels composietkapitelen. Dit element wordt als het ware overgedragen aan de gesloten balustrade van de tribune.

In de toestand zoals deze door Bader was ontworpen, bestond uit de onderbouw: het bestaande hoofdwerk, met een geleding door zuilen. De klaviatuur werd door de halfronde boog omlijst. De bestaande constructie met de twee hoge pedaaltorens is dus niet conform de oorspronkelijke toestand. Deze is ontstaan doordat in1813 de pedaaltorens en de toenmalige onderkas op een nieuwe onderkas zijn geplaatst. Tevens opende men de zuilen van de oudere onderkas om er pijpwerk en nieuwe ornamenten in en op aan te brengen. Dit nieuwe hoofdwerk werd door een tweetal nieuwe zijvelden met de pedaaltorens verbonden. De versiering bestaat hier uit pilasters in plaats van zuilen. Het oorspronkelijke hoofdwerk werd zo tot bovenwerk gemaakt.

Het rugpositief is het rijkst van decoratie, van gesneden sokkels, bladwerk respectievelijk tot figuren die hieruit lijken te groeien. Het hoofdwerk is veel soberder versierd in een stijl die wordt gerekend tot de zn. Knorpel- of Ohrmusschelstijl, in het Nederlands kraakbeenstijl genoemd. Deze bestaat uit schelpvormige elementen, bladwerk en voluten. Geheel bovenop staan twee musicerende engelen en een vergulde cartouche. Het rugpositief biedt plaats aan rijkversierde wapenschilden met putti, rocailles en voluten. Bij de restauratie van 1996 werd de oorspronkelijke dispositie van Bader hersteld , met behoud van enkele elementen van Timpe uit 1813. De kleurige afwerking werd eveneens gereconstrueerd.

Hoe om te gaan met historisch waardevolle orgels?

Een historisch orgel is een waardevol en kwetsbaar instrument. Ook relatief eenvoudige of gangbare onderhoudswerkzaamheden aan een (kerk)gebouw kunnen het orgel ernstige schade toebrengen.

Gaat u binnenkort verbouwen of wordt de kerk, kapel of andere locatie waar het orgel staat geschilderd of gerenoveerd, schakel dan zo spoedig mogelijk een orgeladviseur in of vraag advies bij de orgelspecialist van de RCE. U kunt contact opnemen via info@cultureelerfgoed.nl.

Zie ook: Orgels in Nederland

Bronnen en verwijzingen

De Orgelsite Hermannus Gerhardus Holtgrave
De Orgelsite Joost Derck Jalink
De Orgelsite Blank (orgelbouwers)
De Orgelsite Grote- of Sint Walburgiskerk hoofdorgel
De Orgelsite Hans Henrich Bader
Ensie Bader
Het Historische Orgel, in Nederland, 1479 - 1725, Utrecht/Antwerpen, NIVO 2010. p. 131 - 134
Het Orgel Bätz: drie generaties orgelbouw
Monumenten in Nederland, Gelderland, R, Stenvert et all, Rijksdienst voor de Monumentenzorg/Waanders, Zeist/Zwolle 2003, p. 356
Reil
Reliwiki Sint Walburgiskerk
Wikipedia Johannes Wilhelmus Timpe
Wikipedia Sint Walburgiskerk (Zutphen)
Wikipedia Reil (orgelmakerij)
Wikipedia Lohman (orgelbouwer)
Wikipedia Johann Bätz

Zie ook

Artikelen

Rijksmonumenten

Hoort bij deze thema's

Begrippen

orgels, hallenkerken en Romano-Gotiek

Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.

Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.