Vierhuizen - Hoofdstraat 45
Monumentnummer: 509508
Introductie
Hekwerk op dam
Kenmerken
Rijksmonument sinds: 16 juni 1999
Bouwactiviteiten
Ambachten
Historie
Vierhuizen heeft lange tijd geïsoleerd langs de Lauwerszeedijk gelegen. Pas in de tweede helft van de 19e eeuw is het dorp bereikbaar via een verharde weg. Bij de kerk van het dorp werd eeuwenlang ook begraven door de inwoners van het dorp Zoutkamp. In de 19e eeuw was het kerkhof waarschijnlijk vol en liet de kerkvoogdij ten oosten van het dorp, aan de weg richting Ulrum, een nieuwe begraafplaats aanleggen. Die begraafplaats was eenvoudig van aanleg en bereikbaar via een dam over een brede sloot. Achter de dam werd een keerlus aangelegd voor de lijkkoets met centraal een perkje waar enkel groenblijvende struiken zoals taxus werden geplant. Vanaf de keerlus loopt een hoofdpad de begraafplaats op, die samen met een zijpad het geheel in vier vakken verdeelt. De begraafplaats wordt omgeven door een bomensingel met daaronder een haag. Links achterin staat een eenvoudig lijkenhuisje.
Op de toegangsdam werd een dubbel smeedijzeren hekwerk tussen gietijzeren pijlers geplaatst. De openslaande delen van het hekwerk bestaan uit korte spijlen onderin die gevat zijn tussen liggende staven van afgeplat metaal. Om en om lopen de spijlen door tot een dubbele rij staven die zich vanaf de pijlers naar binnen verlagen in een sierlijke boog. Het grote vlak is versterkt met een gebogen staaf. De ruimten die overblijven tussen de spijlen zijn voorzien van gestileerde fleurs de lis. Bekeken vanaf de straatzijde is tussen de dubbele staven bovenin in het linker hekdeel naast krullen de cijfers 1 en 8 opgenomen en rechts 8 en 2, samen 1882. De letters zijn wit geverfd, net als de fleurs de lis. Naar alle waarschijnlijk is 1882 de stichtingsdatum van de begraafplaats. De bovenste staaf is tegen de middenstijl omgekruld waardoor ook de krullen tussen de staven wat breder uitlopen. De afsluiting van het hek bestaat uit een eenvoudige klink met daarboven een beugel waardoor het hek met een hangslot vastgezet kan worden. Een hangslot ontbreekt. De middenstijl wordt beëindigd met een grote fleur de lis.
De ophanging van het hekwerk aan de pijlers lijkt origineel. Onderin staat het hek in een draaipunt vast aan de gietijzeren pijlers terwijl het hekdeel bovenin wordt vastgezet met een beugel. Het lijkt er overigens op dat het hekwerk in het verleden verbreed is met een extra spijl, waarschijnlijk omdat het oorspronkelijk hek te smal was voor het doorlaten van modern materieel.
De gietijzeren pijlers zijn aan weerszijden identiek en bevatten verschillende funeraire symbolen, alle geheel of deels aangezet met witte verf. Bovenop de pijlers is een uil opgenomen tussen een lauwerkrans, hier op te vatten als een symbool van de gelouterde ziel die in alle rust een plek op deze begraafplaats kan vinden. Onder de uil is een rand opgenomen met daarin een eierlijst, wat hier waarschijnlijk puur als ornament is toegepast. Daaronder bevindt zich een zandloper met aan weerszijden identieke vleugels. De vleugels verbeelden de vleugel van een vogel. Dit symbool staat voor de het vervliegen van de tijd en de vergankelijkheid van de mens. Een groot vlak daaronder wordt in beslag genomen door twee gekruiste zeisen met onderin een slang die zichzelf in de staart bijt, de ouroboros. Een zeis staat voor de onverbiddelijkheid van de dood terwijl de slang hier staat voor de alfa en omega, het begin en het einde. Zij wijst op de begrenzing, op het feit dat alles besloten is binnen de macht van God, en op de oneindigheid. Helemaal onderaan zijn twee naar beneden gerichte toortsen opgenomen bij elkaar gebonden met een lint. De toortsen wijzen op het dovende leven dat achter het hek kan worden aangetroffen. Bij elkaar wijzen deze doodssymbolen de bezoeker op de rol van het terrein achter het hek. De pijlers zijn met schroeven vastgezet op een hardstenen blok. De aanzet lijkt later nog eens extra verstevigd met een metalen plaat. Aan weerszijden van de pijlers zijn vleugelstukken opgenomen van gekrulde staven met punten. Deze moeten voorkomen dat ongewenste bezoekers via de zijkant de begraafplaats kunnen betreden. Later is voor bezoekers aan de rechterzijde een halfronde metalen loopplank aangebracht, bestaande uit platte staven die aan de damwand hangen.
Het hek is gezien het uiterlijk daadwerkelijk uit het laatste kwart van de 19de eeuw en is waarschijnlijk vervaardigd door de firma Mohrmann in Leeuwarden. De uitbeeldingen op het hek zijn mogelijk overgenomen van de Asser IJzergieterij die al eerder dergelijke hekken vervaardigde. Een ouder voorbeeld (waarschijnlijk uit 1859) is te vinden bij de Noorderbegraafplaats in Assen. In Fryslân en Groningen zijn ook nog een aantal van dergelijke hekwerken te vinden. Sommige bevatten een tekst in plaats van de jaartallen, terwijl soms is gekozen voor afwijkende symbolen.
Rijksmonument
Het hekwerk werd in 1999 aangewezen als rijksmonument, op grond van het Monumenten Inventarisatie Project (MIP) waarbij monumenten uit de periode 1850-1940 zijn geïnventariseerd. De redenering voor de waardering lijkt wat willekeurig, omdat gesteld wordt dat het een gaaf voorbeeld is van een vrij veel voorkomend type begraafplaatshek. Waarom deze dan gekozen is, is niet duidelijk. Gesteld werd ook bij de aanwijzing dat het hekwerk een hoge mate van gaafheid bezat. Dat is inmiddels niet meer zo omdat er duidelijk sprake is van achterstallig onderhoud. De bescherming rust enkel op het hekwerk, niet op de begraafplaats en ook niet op de dam waarop het hekwerk staat.
Huidige situatie
De Hoofdstraat waaraan het hekwerk staat, is in de loop van de 20e eeuw onderdeel geworden van de bebouwde kom. De kant van de begraafplaats oogt echter nog behoorlijk groen. De dam waarop het hekwerk staat is al eens hersteld, maar maakt ten tijde van de opname in 2026 een slechte indruk. Ook het hekwerk kan wel wat aandacht gebruiken. Aan de rechterzijde is de voet van de pijler wat begroeid geraakt met klimop, terwijl op verschillende plaatsen roest door de verflaag begint te komen.
Deze pagina is tot stand gekomen in samenwerking met stichting Dodenakkers.
Zie ook
ArtikelenHoort bij deze thema's BegrippenSpecialist(en)Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.
Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 3 mei 2026 om 02:05.