Kornwerderzand - Afsluitdijk - Lorentzsluizen 4 en 5 (Lorentzsluizen)
Monumentnummer: 516527
Introductie
De Lorentzsluizen 4 en 5 bestaan uit twee groepen van elk vijf uitwateringssluizen met bijbehorende grote en kleine schutsluis. Deze zijn gebouwd in 1931-1933 naar ontwerp van ir. Dirk Roosenburg in samenwerking met Bureau Zuiderzeewerken. Samen met het douanegebouw zijn ze beschermd als complex, genaamd Lorentzsluizen. De Lorentzsluizen 4 en 5 in Kornwerderzand vormen een eenheid met de Stevinsluizen 1, 2 en 3 in Den Oever.
De andere rijksmonumenten op de Afsluitdijk zijn:
- Stevinsluizen 1, 2 en 3 in Den Oever
- Militaire stellingen in Den Oever, respectievelijk in Kornwerderzand
- Een uitkijktoren met twee gedenktekens in Den Oever
- Een grenspaal met bronzen plakkaat met de wapens van de provincies Noord-Holland en Fryslân
- Beschermd gezicht Kornwerderzand.
-
Gedeelte van de sluis -
Zicht op de spuisluizen in de spuihaven -
Zicht op de spuisluizen -
Overzicht van het sluizencomplex
Er zijn meer beelden beschikbaar over monument 516527. Alle beelden
Kenmerken
Rijksmonument sinds: 12 maart 2001
Bouwactiviteiten
Bouwtypen
Bouwstijlen
Ambachten
Onderdeel van complex
Dit monument is onderdeel van een rijksmonumentencomplex: Kornwerderzand - Afsluitdijk - Complex Lorentzsluizen.
Tijdlijn
(bron Bouwhistorisch onderzoek Monumenten Afsluitdijk, Witteveen en Bos i.s.m. BBA, 2014)
- (1932) Aanleg van een grote en kleine schutssluis, dubbelkerend met buiten- en binnenhoofd met eb- en vloeddeuren om het water aan twee zijden te kunnen weren. Stormvloeddeuren als extra beveiliging. Sluisgebouwen zijn uitgevoerd in gewapend beton op een voetplaat van stampbeton, gefundeerd met palen. Wanden van sluiskolken gewapend beton. Graniet op verspringende delen.
Kleine schutsluis
- (1932) Kleine schutsluis met handbediening en hardhouten sluisdeuren, bestemd voor het doorlaten van vissersschepen. Oostelijk van de kleine sluis is een klein dokje bedoeld voor reparatie aan de sluizen, maar de deuren zijn er uiteindelijk niet gekomen. De handbediening bestond uit een paddestoel met een slinger en een open tandheugel voor het opendraaien van de deuren. Tandwielkast met heugelstand voor het rinket in de deur voor het handmatig schutten van deuren. De stormvloeddeuren hebben op de deuren nog de originele leuningen en hebben hun handbediening gehouden.
- (1945) Herstel oorlogsschade.
- (1969-70) eb- en vloeddeuren binnen - en buitenhoofd omgebouwd voor elektrische bediening van zowel de deuren als de rinketten: duwpersen en bedieningskelders aangebracht.
- (1995) Leuningen op de deuren omdat de toegang tot het kazemattenmuseum ging lopen via de sluizen.
- (2000) Betonnen wand, bolders en haalkommen sluiskolk grote schutsluis vernieuwd.
Grote schutsluis
- (1932) Aanleg met omloopriolen en rioolschuiven in de sluishoofden. Schuiven en stalen sluisdeuren vervaardigd door Werkspoor Amsterdam. Reservedeuren nog aanwezig. In het binnenhoofd twee sets ijzeren deuren: de hogere vloeddeuren en de lagere ebdeuren. In het hogere buitenhoofd drie sets ijzeren deuren: ebdeuren, vloeddeuren en stormvloeddeuren. De deuren worden aangedreven vanuit de gekoppelde machinekelders middels een bewegingswerktuig per deur. Een waterdichte deurtussen de kelder van de stormvloeddeuren en die van de vloeddeuren. De bewegingswerktuigen die alle op een betonfundament zijn gemonteerd, bestaan uit een elektromotor, een rondsel in een rondselkast, een panamawiel en een duwpers. In afwijking op de werktuigen in Den Oever hebben de panamawielen hier de tanden aan de onderzijde. De elektromotoren gemaakt door de EMF in Dordrecht en de tandwielkast door de Haarlemse machinefabriek v/h gebr. Figee.
Spuisluizen
- (1932) Twee spuisluizen bestaande uit vijf spuikokers op palen gefundeerd, bestemd voor de afvoer van water uit de IJssel en hemelwater uit het gebied van het IJsselmeer. Alle spuigroepen zijn in principe geheel gelijk gedimensioneerd. Noordelijke en de zuidelijke spuitorens in Kornwerderzand zijn identiek. Stalen schuiven vervaardig door xx. De spuigroepen bestaan alle uit vijf spuikokers met daartussen pijlers. Aan de landhoofden aan beide zijden bevinden zich vleugels die aan de IJsselmeerkant en aan de Waddenkant uitsteken. De totale vloerplaat per spuigroep is van gewapend beton. De spuikolken hebben een oplopende vloer van baksteenklinkers bij de deuren. De pijlers en landhoofden zelf zijn van stampbeton en bekleed met basaltblokken. De puntvormige beëindigingen van de pijlers zijn bekleed met graniet evenals de bovenrand, terwijl de bovenzijde van de pijlers bekleed is met baksteenklinkers.
- Afsluitmiddelen van de spuikokers met noorderschuiven, zuiderschuiven en puntdeuren. De zuiderschuiven als normale waterkering. De noorderschuiven in bedrijf tijdens onderhoud aan de zuiderschuiven, bij storm of harde noordwestenwind met hoge golven. De puntdeuren aan de IJsselmeerzijde bedoeld als extra reserve bij stormvloed, bij hoge golfslag in het IJsselmeer en rol in het ‘automatisch spuien’. Deze puntdeuren hebben nooit volgens bedoeling gefunctioneerd en werden na de verdubbeling van de verkeersweg buitengebruik gesteld en of in hun kassen vastgezet, dan wel weggehaald.
- Defensiebalk aan de noordzijde. Zware balk van gewapend beton aangebracht.
- Twee sets spuitorens op de pijlers en landhoofden, ofwel schuiftorens. Per spuigroep betreft het telkens twee keer zes torens, de noordertorens en de zuidertorens. Noorder- als de zuidertorens op dezelfde wijze uitgevoerd met voet op de pijlers. Vervaardigd van gewapend beton vanuit veiligheidsvoorschriften. Inwendige koker voor de contragewichten van de schuiven en daarboven een schuiftorenzolder ten behoeve van de bedieningswerktuigen. Aan de zuidzijde van iedere toren is een deur met daarachter een portaal. In dat portaal bevindt zich de stalen trap maar het trapluik en de schuiftorenzolder. De schuiftorens worden doorgaans het kenmerk van de afsluitdijk genoemd: de poort’ waardoor de afsluitdijk zelf bereikt kan worden. Met cannelures, platte daken, krachtige randen en kleine vensters zijn ze het architectonisch meest sprekende onderdeel van de sluiscomplexen en dragen duidelijk de signatuur van esthetisch adviseur dirk Roosenburg.
- Gedenkplaat op de uiterste noordoostelijke toren van spuigroep 5 met daarboven in losse letters de naam van de sluis.
- Schuiftorens primair utilitaire gebouwen voor de bewegingswerktuigen, de contragewichten en de draaipunten voor de stalen schuiven die de primaire waterkering vormen. De stalen schuiven, waarvan de noorderschuiven normaal doorgaans geheven staan, bestaan uit geklonken metalen platen met een vlakke voorzijde en een achterzijde met een steunconstructie. De schuiven in Kornwerderzand vervaardigd door de Koninklijke maatschappij de Schelde te Vlissingen.
- (xxx) Vervanging van de oorspronkelijke kettingen van de schuiven door kabels en de vervanging van de kassen van de loopwielen, waarbij aan de zijkanten loopwielen van teflon zijn aangebracht bovenop een gelaste kas met daarin de dwarsgeplaatste, oorspronkelijke, gietstalen loopwielen. de kas is gebouw in de verder geklonken schuiven. In gesloten stand van de schuif lopen deze gietstalen geleidewielen in daartoe aangebrachte rails tussen de gewapend betonnen dwarsbalken aan weerszijden.
- Bediening van de schuiven met bewegingswerktuigen, waarvan er (met uitzondering van de uiterste
torens per spuigroep) telkens twee op de schuiftorenzolder staan.
- Bedieningshuis in het midden tussen de zuidertorens per spuigroep. Beide bedieningshuisjes tweelaags met op de begane grond de schakelkasten en op de verdieping de bediening.
- (1945) Koppen van de torens in 1945 opgeblazen, vernieuwing bewegingswerken volgens het oorspronkelijke bestek zijn herbouwd. Vernieuwing loopwielen bij de omschakeling van kettingen naar kabels. Het bewegingswerk zelf bestaat uit een elektromotor met in het midden de remmagneetkast en rechts de tandwielen voor de aandrijving van de loopwielen.
- (1975) Bediening vanuit de bedieningsgebouwen bij de schutsluizen, bemanning bedieningshuizen bij het spuien, vernieuwde ramen door dubbel glas en een isolerende omkleding. Op de pijlers aan de noordzijde is de fietsbrug aangebracht.
Monumentale (kern)waarden
Materiaalwaarde
- Spuimiddelen en schutsluizen sober en doelmatig vervaardigt van gewapend beton, stampbeton, graniet, hardhout en ijzer, staal, gietstaal, geklonken metaal, voorzien van een paalfundering.
- Gedenkplaat en letters Lorentz
Beeldwaarde
- Herkenbaar als een verbindende schakel met een fysieke uitwisseling van water tussen IJsselmeer en Waddenzee, voor scheepvaart (schutsluizen), wegverkeer (autosnelweg) en afvoer van water uit het IJsselmeer (spuikokers).
- Herkenbaar als civiel bouwwerk uit 1932 met een onzichtbare paalfundering en een herkenbare dubbele en veilige waterkering met drie deuren (eb-, vloed- en storm) met de hand bedient via een herkenbaar bewegingswerktuig per deur. Panamawielen met tanden aan de onderzijde als herkenbaar voor Kornwerderzand. Herkenbare hoogte en breedte van de verticale torens om de bewegende onderdelen in het binnenwerk te plaatsen en te laten functioneren met de vaste onderdelen en de machinerie. Verspringende onderdelen van graniet.
- Herkenbare ontwerpkwaliteit uit 1932 in een functionalistische stijl met een duidelijke ritmiek, eenduidige en eenvoudige vormgeving, gevelaccenten met een grote ruimtelijke uitwerking zoals de verticale lijnen (cannelures) en de horizontale lijnen en een bescheiden kleur- en materiaalgebruik, zoals de consequente toepassing van de kleur wit. Onderscheidend bouwwerk in de architectuur van civiele bouwwerken en in het oeuvre van architect Roosenburg.
- De schuiftorens als herkenbare ‘poort’ voor de toegang tot de afsluitdijk. Met cannelures, platte daken, krachtige randen en kleine vensters zijn ze het architectonisch meest herkenbare onderdeel met een signatuur van esthetisch adviseur Dirk Roosenburg.
- Herkenbaar al herinnering aan de Afsluitdijk vanwege de gedenkplaat op de noordoostelijke toren van de spuimiddelen.
- Herkenbaar als Lorentzsluizen vanwege de letters op de noordoostelijke toren van de spuimiddelen.
- Herkenbaar als zwakke plek in de verdediging. Ontworpen met minder spuicapaciteit dan in Den Oever, vanwege de verwachten aanval vanuit Kornwerderzand. Nog herkenbare verdediging van de Lorentzsluizen met de militaire stellingen in Kornwerderzand.
- Vervaardiging van de sluiscomplexen door arbeiders gehuisvest in nog herkenbare arbeidershuizen in Kornwerderzand.
Gebruikswaarde
- Als dubbel kerende schutsluis voor het weren van het water aan twee zijden en een extra stormbeveiliging (eb-, vloed- en stormdeuren);
- Als vaarverbinding voor vissersschepen.
- Als tijdsbeeld, handbediening met bewegingswerktuig per deur vanuit machinekelders.
- Als herinnering aan Lorentz,
Ensemblewaarde
- Samenhang in ontwerp en civiele techniek tussen de Lorentzsluizen 4 en 5 in Kornwerderzand en de Stevinsluizen 1, 2 en 3 in Den Oever.
- Samenhang vanuit veiligheid met de militaire stelling Kornwerderzand.
- Samenhang in monumentaliteit en symmetrie met het gemaal Lely naar ontwerp van Dirk Roosenburg in dezelfde periode in de Wieringermeerpolder.
Advies omgevingsvergunning
Over dit monument is advies uitgebracht:
- Súdwest-Fryslân - Advies 189084 (10 februari 2021)
- Súdwest-Fryslân - Advies 189071 (10 februari 2021)
- Súdwest-Fryslân - Advies 1132168 (16 juni 2021)
- Súdwest-Fryslân - Advies 1211719 (26 januari 2022)
Adviezen van voor 1 januari 2024 zijn uitgebracht in het kader van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo). Adviezen vanaf 1 januari 2024 zijn uitgebracht in het kader van de Omgevingswet, rijksmonumentenactiviteit.
Zie ook
MonumentenArtikelenHoort bij deze thema'sBeschermd stads- en dorpsgezicht BegrippenSpecialist(en)Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.
Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 10 sep 2026 om 02:05.