Cuijk - Castellum bij 1
Monumentnummer: 517518
Introductie
Kerkhofkapel met aansluitende schansmuur op oude RK kerkhof van Cuijk
Kenmerken
Rijksmonument sinds: 27 juni 2001
Bouwactiviteiten
Bouwstijlen
Ambachten
Historie
Cuijk is ontstaan in de Romeinse tijd toen in de eerste eeuw na Christus een castellum werd gebouwd. Aanvankelijk was er sprake van een legerkamp met grachten, in het begin van de 3de eeuw maakte deze plaats voor een burgernederzetting. In de 4de eeuw maakte de nederzetting wederom plaats voor een castellum, dat in de loop van die eeuw werd voorzien van een stenen ommuring met torens en spitsgrachten. Dit legerkamp bevond zich in het centrum van het huidige Cuijk, onder andere onder de kerk en het kerkhof. Nadat de Romeinse macht wegviel, raakten castellum en de door hen gebouwde brug over de Maas snel verwaarloosd.
In de vroege middeleeuwen bouwden de heren van Cuijk op de plek van het voormalige castellum een burcht, die na 1100 werd vernield door troepen van de Duitse keizer. Er was ook al vroeg sprake van een kerk, opgetrokken uit hout maar die werd in 1132 verwoest in de strijd met de graaf van Holland. In 1136 werd een Romaanse pijlerbasiliek gebouwd en in de periode 1485-1520 werd deze omgebouwd tot een gotische pseudobasiliek, die tot begin vorige eeuw dienstdeed. Bij de kerk ontstond aan de noordzijde een kerkhof. In 1811, in de Franse Tijd, werd naast het kerkhof een protestantse begraafplaats aangelegd. Toen de kerk begin vorige eeuw werd afgebroken, bleef de toren die eigendom was van de gemeente staan. Sinds 1991 is het oudheidkundig museum Ceuclum in de toren gevestigd.
In 1898 werd op verzoek van weduwe Maria Timmers op het kerkhof aan de achterzijde voor haar overleden echtgenoot een neogotische kapel gebouwd naar een ontwerp van architect P.H.J. Cuypers. Het interieur bevat een retabel met calvariegroep met de beelden van Petrus en Elisabeth, patroons der schenkers. De binnenruimte wordt door een smeedijzeren hek afgesloten.
Aan de achterzijde van de kapel bevindt zich de afgesloten toegang tot de grafkelder onder de kapel met daarboven een gedenksteen met een Latijnse tekst. In vertaling vermeldt de steen: ‘Uit een milde gift van Maria Elisabeth Tummers, weduwe van Petrus de Hamer. Anno 1898’. In 1910 werd Maria Tummers hier zelf naast haar echtgenoot bijgezet.
Het kerkhof was ooit aan alle zijden omgeven door een hoge bakstenen muur, maar een deel aan de Maaszijde is in de 20ste eeuw verdwenen.
Rijksmonument
De kapel en de resterende bakstenen schansmuur aan de noord- en westkant van het kerkhof zijn in 2001 aangewezen als rijksmonument.
Huidige situatie
Sinds 2009 is de gemeente eigenaar van het kerkhof en draagt het zorg voor het beheer en onderhoud. Er wordt niet meer begraven. De grafkapel is nog wel eigendom van de kerk.
In 2020 werden plannen gepresenteerd voor de bouw van een archeologisch centrum op het kerkhof, het Ceuclum Archeo Experience Center. De keuze voor deze locatie was gevallen omdat hier ooit het Romeinse castellum stond. De plannen voor de bouw op het kerkhof stuitten op grote bezwaren van nabestaanden en vonden uiteindelijk elders doorgang in een andere vorm
De schansmuur vormt een afscheiding met de protestantse begraafplaats, die sinds 1997 in gebruik is als beeldentuin. In de muur zijn openingen gemaakt tussen het katholieke en protestantse deel. Het katholieke kerkhof is samen met de voormalige protestantse begraafplaats, de tuinmuren en de schuur naast de huidige heemtuin een gemeentelijk monument.
Deze pagina is tot stand gekomen in samenwerking met stichting Dodenakkers.
Bronnen en verwijzingen
- Bureau Funeralia; Land van Cuijk – Quickscan en inventarisatie (cultuur-)historische grafmonumenten gemeentelijke begraafplaatsen. IJsselstein (2025).
Zie ook
ArtikelenHoort bij deze thema's BegrippenSpecialist(en)Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.
Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 4 sep 2026 om 02:05.