's-Graveland - Zuidereinde 43 - Huis Trompenburg
Monumentnummer: 522880
Introductie
Hoofdhuis van de buitenplaats Trompenburg in 's-Gravenland.
Kenmerken
Rijksmonument sinds: 02 september 2002
Bouwactiviteiten
Bouwtypen
Bouwstijlen
Ambachten
Onderdeel van complex
Dit monument is onderdeel van een rijksmonumentencomplex: 's-Graveland - Zuidereinde 41-43 - Complex Trompenburgh.
Kennis in monumentenregister
Kennis over dit monument is momenteel (ook) nog terug te vinden in het monumentenregister: Rijksmonument 522880.
Interieur buitenplaats Trompenburgh
Het interieur van Trompenburgh is onderdeel van een zeventiende-eeuws totaalconcept van hoofdhuis, interieur en tuin- en parkaanleg in Hollands-classicistische stijl. Het is uniek in Nederland dat dit totaalconcept uit de zeventiende eeuw bewaard is gebleven. Trompenburgh werd ontworpen in opdracht van luitenant-admiraal-generaal Cornelis Tromp (1629-1691). Zie voor zijn levensloop en beschrijving van de buitenplaats de kennispagina over het rijksmonumentencomplex Trompenburgh.
Het hoofdhuis bestaat uit een rechthoekig corps de logis met belvédère, dat via een tussenlid is verbonden aan een achtzijdig paviljoen met koepel. Dit geheel ligt aan een waterpartij met aan weerszijden twee kleine eilandjes. Op de bel-etage bevonden zich de representatieve vertrekken, met de koepel als ontvangstzaal. In het souterrain bevonden zich vermoedelijk de privévertrekken van Tromp en zijn vrouw Margaretha van Raephorst (1625-1690), de keuken en de personeelsvertrekken.
Gasten kwamen het huis binnen via het souterrain. Vervolgens kwamen zij via een marmeren trap de hal van de bel-etage binnen. Via een smalle gang, met aan weerszijden kamers, liepen zij door het tussenlid naar het hoogtepunt van het huis: de koepelzaal. Deze route was onderdeel van een iconografisch programma dat heldendaden van zeevaarders, familiebanden, vaderlandsliefde en eer representeerde. Tromp was de zoon van de beroemde admiraal Maarten Harpertsz Tromp (1598-1653). Hij koesterde zelf ook grote ambities op zee. Trompenburgh functioneerde niet alleen als buitenhuis, maar ook als representatieve manifestatie van zijn status, politieke loyaliteit en familiaire afkomst. De schilderingen in het huis worden toegeschreven aan Joannes Voorhout.
In de hal bevinden zich plafondschilderingen van luchten met vogels. Een van deze vogels is een adelaar die de roof van Ganymedes verbeeldt. Zeus, in de gedaante van een adelaar, grijpt de schone jongeling die hij uitkiest als wijnschenker. Deze voorstelling verwijst naar de ode van Horatius waaraan Tromp zijn wapenspreuk ontleent: Fortes creantur fortibus (‘helden brengen helden voort’). Deze adelaar symboliseert de overgeërfde dapperheid van vader op zoon. Deze schildering vormt een hiermee een verbinding met de koepelzaal, waarin het heldendom van vader en zoon wordt geëerd.
Koepelzaal
De koepelzaal vormt het iconografische hoogtepunt van de buitenplaats. Deze zaal toont overeenkomsten met de Oranjezaal in Huis ten Bosch (1645-1652, Jacob van Campen en Pieter Post). Het iconografische programma van beide zalen betuigt eer aan een overledene en diens nageslacht en toont tevens de Oranjegezinde politieke loyaliteit van de eigenaar. Tromp lijkt hier een vergelijking tussen zijn eigen status en die van het Huis van Oranje te maken.
De wandvlakken van de zaal zijn naar klassiek voorbeeld geleed in Ionische pilasters. Hoog in de koepel bevinden zich schilderingen van musicerende gezelschappen die verschillende landen symboliseren. Hieronder staan in de rand van de koepel vier spreuken in gouden letters: Lumine solis (‘Door het licht beschenen’), Fortes creantur fortibus (‘Helden brengen helden voort’), Inveni Portum, spes et fortuna valete en Nil mihi vobiscum, ludite nunc aliis (vormen samen: ‘Hier is mijn haven, ik zeg Fortuin en Hoop vaarwel, ik heb niets meer met jullie van doen, speel met anderen je spel’). Boven de schouw is Tromp afgebeeld als een vorst op een zegewagen. Deze schildering is geflankeerd door allegorieën van Standvastigheid en Voorzichtigheid. Aan de andere zijde bevinden zich portretten van zijn vrouw, zijn vader en Neptunus.
In de erkers bevinden zich veertien smalle schilderingen van schepen. Vermoedelijk hebben deze schilderijen oorspronkelijk vier grotere schilderingen gevormd. Op de schilderingen zijn de belangrijkste vlaggenschepen van vader en zoon Tromp afgebeeld, waaronder de Aemilia, de Hollandia, de Comeetstar, de Gouden Zeeuw en de Witte Olifant. Deze schilderingen verbeelden eveneens de Slag bij Kijkduin (augustus 1673). Tromp had een beslissend aandeel in deze slag, waarbij een voorlopig einde werd gemaakt aan de oorlogen met Engeland.
Boven de erkers zijn de personificaties van vier werelddelen aangebracht. Een van deze personificaties draagt een model van de buitenplaats. Archiefonderzoek toont aan dat midden in de koepelzaal een groot met damast bekleed hemelbed stond. Dit sluit aan bij de traditie van de Franse hofcultuur, waarin een bed in een ontvangstzaal fungeerde als politiek en ceremonieel symbool. De aanwezigheid hiervan benadrukt de statuur waarmee Tromp zichzelf graag presenteerde.
Tussen 2002 en 2006 en vanaf 2020 hebben er diverse restauratiewerkzaamheden plaatsgevonden aan het interieur van Trompenburgh. Tijdens deze restauraties zijn voornamelijk de beschreven zeventiende-eeuwse schilderingen vrijgelegd onder latere overschilderingen. Zie voor meer toelichting op de restauraties de kennispagina over het rijksmonumentencomplex Trompenburgh.
Exterieur buitenplaats Trompenburgh
Het hoofdhuis bestaat uit een rechthoekig corps de logis met belvédère, dat via een tussenlid is verbonden aan een achtzijdig paviljoen met koepel. Dit geheel is gebouwd in een Hollands-classicistische stijl en ligt in een grote waterpartij met aan weerszijden twee kleine eilandjes. De koepel is gericht naar het Zuidereinde, terwijl de toegang zich bevindt in het corps de logis aan de oostzijde. Oorspronkelijk was het hoofdhuis alleen toegankelijk per boot of via een houten trap naar het corps de logis.
Het hoofdgebouw staat op een bakstenen voet, waarin zich het souterrain bevindt. Hierboven bevindt zich de bel-etage met daarop de belvédère. Dit muurwerk is uitgevoerd in houtbekleed vakwerk. De houten vlakken zijn opgevuld met baksteen en afgewerkt met geschilderde grenen planken.
Het corps de logis heeft een met leien gedekt schilddak met vier hoekschoorstenen. Aan drie zijden bevinden zich twee dakkapellen, elk bekroond met een timpaan. De gevels zijn aan alle zijden vijf traveeën breed. In de voorgevel is de toegang in het middenrisaliet geaccentueerd door een kleine rechthoekige uitbouw over de volledige hoogte van het huis. Op het corps de logis bevindt zich een dakterras. Volgens de overlevering had generaal Tromp hier, als een admiraal vanaf een scheepsbrug, zicht over de gehele omgeving. Destijds had men vanaf hier zicht tot aan Amsterdam, Utrecht en de Zuiderzee.
Het koepeldak van het paviljoen is eveneens met leien gedekt en heeft één grote middenschoorsteen dat bekroond is met een windvaan in de vorm van een schip. De koepelzaal heeft aan drie kanten een uitbouw die bekroond is met een timpaan. De onderkant van deze uitbouw maakt deel uit van de omgang rondom het souterrain. In deze omgang staan vijf beelden: Flora, Bacchus, Ceres, Pluto en Faam.
De architect van Trompenburgh is helaas onbekend. Architectuurhistorici zien mogelijke verbanden met de architect Daniël Stalpaert (1615-1676).
Advies omgevingsvergunning
Over dit monument is advies uitgebracht:
- 's-Graveland - Advies 1199520 (20 december 2021)
- 's-Graveland - Advies 1206727 (28 december 2021)
- 's-Graveland - Advies 1271014 (18 mei 2022)
- 's-Graveland - Advies 1290201 (7 september 2022)
Adviezen van voor 1 januari 2024 zijn uitgebracht in het kader van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo). Adviezen vanaf 1 januari 2024 zijn uitgebracht in het kader van de Omgevingswet, rijksmonumentenactiviteit.
Bronnen en verwijzingen
- Bibliotheek RCE Publicatie(s) over dit rijksmonument
- Dressing, René W. Chr., Jan Holwerda en Jan van der Werff, red. Nationale gids historische buitenplaatsen. Wormerveer: Stichting Uitgeverij Noord-Holland, 2024.
- Lammers, Merle. “Verwoest en herrezen: buitenplaats Trompenburgh te ’s-Graveland.” Het Buiten: Kastelen, buitenplaatsen en hun bewoners 7(2025)19: 34-39.
- Mehrtens, U.M. 's-Graveland en zijn buitenplaatsen. Zeist: Rijksdienst voor de Monumentenzorg, 1985.
- Monumenten in Nederland (1996-2006) Saskia van Ginkel-Meester, Chris Kolman, Ronald Rommes, Elisabeth Stades-Vischer, Ronald Stenvert. Monumenten in Nederland. Noord-Holland – 's-Graveland (gemeente Wijdemeren) (2006), p. 304
- Natter, Bert. Trompenburg. Amsterdam: Rijksmuseum, 2007.
- Olde Meierink, Ben en J.H. Meijman. Buitenplaats Trompenburg, ’s-Graveland: beschrijving en waardering paviljoen en tussenlid. Utrecht: BBA Bureau voor Bouwhistorische Architectuurgeschiedenis, 2001.
- Voorloopige lijst der Nederlandsche monumenten van geschiedenis en kunst (1908-1933) Voorloopige lijst der Nederlandsche monumenten van geschiedenis en kunst. Deel V, I. De provincie Noord-Holland (uitgezonderd Amsterdam) - 's Gravenland. (1921)
Zie ook
Monumenten- 's-Graveland - Zuidereinde 43 - Historische park- en tuinaanleg
- 's-Graveland - Zuidereinde 41 - Tuinmanswoning
corps de logissen en koepelgebouwen
Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.
Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.
Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 18 apr 2026 om 02:05.