Woerden - Kerkplein, Hoochwoert

(531056) monumentenregister Monumentnummer: 531056

Introductie

Resten van een fort (castellum) uit de Romeinse tijd.

Neder-Germaanse limes

Dit rijksmonument is onderdeel van de Neder-Germaanse limes, de noordgrens van het Romeinse Rijk. Deze is sinds juli 2021 UNESCO werelderfgoed.

Voor de exacte locatie en begrenzing van dit archeologisch rijksmonument: volg de link naar het Monumentenregister rechts bovenaan deze kennisbankpagina, en klik vervolgens daar op het bijbehorende kaartje.

Verhaal over het rijksmonument

In het jaar 1585 vonden een paar werklieden in de stadsgracht van Woerden twee complete molenstenen. Sindsdien zijn die te zien in het oude stadhuis van de stad, tegenwoordig het Stadsmuseum. Het opschrift op de balk erboven is het oudste museale bijschrift van Nederland. De stenen dateren uit de Romeinse tijd, en het zijn de eerste vondsten die wezen op een Romeins verleden van deze plaats. Opgravingen die in het centrum zijn uitgevoerd, hebben definitief aangetoond dat hier een castellum lag. Onder de huidige Petruskerk en het aangrenzende Kerkplein ligt het grootste deel van het fort nog. Het fort is waarschijnlijk in het jaar 40 na Chr. gebouwd op de toenmalige zuidelijke oever van de Rijn. Net als enkele andere forten langs dit meest westelijke deel van de limes was het onderdeel van grote strategische operaties onder de keizers Caligula en Claudius. Ze wilden allebei de Rijngrens en het transport over de rivier beveiligen tegen noordelijke vijanden.

De eerste versterking in Woerden is aangelegd door soldaten van Caligula’s leger. De militairen kozen een plaats uit op de oeverwal van de Rijn aan een bocht in de rivier, iets ten oosten van de plaats waar het riviertje de Linschoten in de Rijn uitmondde. Het heeft er niet lang gestaan. Waarschijnlijk lag het te dicht bij de rivier en is het overstroomd. Al snel werd er een tweede fort deels overheen gebouwd dat iets anders georiënteerd was. Dit fort zou hier ruim twee eeuwen blijven staan, al is het in die tijd minstens tweemaal grondig verbouwd. Het terrein werd toen ook opgehoogd in verband met overstromingsgevaar. In de tweede helft van de derde eeuw is het, net als alle andere forten in deze sector van de limes, door het leger ontruimd.

Archeologen en historici denken de Romeinse naam te weten van het fort: Laurium of Laurum. Die naam staat op een Romeinse wegenkaart, de `Kaart van Peutinger’, ongeveer op de plaats waar je Woerden zou mogen verwachten. Wat die naam betekent, is onbekend. Latere generaties hebben hem niet overgenomen.

Hoewel er maar weinig van deze binnenbebouwing van het fort is opgegraven, is wel bekend hoe de opzet was. Die was voor alle Romeinse forten dezelfde, al waren er steeds kleine verschillen. De afmetingen waren zo’n 95 bij 140 meter. Binnen een omwalling van houten palen en opgestapelde plaggen stonden barakken voor de maximaal 500 soldaten die hier onderdak konden vinden. Verder waren er werkplaatsen, opslagplaatsen en stallen, een ziekenbarak, een wapenmagazijn en een gemeenschappelijk toilet. In het midden van het fort stonden twee belangrijke gebouwen: het hoofdkwartier (de principia) en de luxueus ingerichte woning van de commandant (het praetorium). Twee hoofdwegen doorsneden het fort. In Woerden zijn sporen van de wal, een waltoren, een barak en de principia gevonden. In het laatste geval ging het om een deel van een stenen muur. Vanaf de tweede helft van de tweede eeuw werden de houten gebouwen steeds meer vervangen door gebouwen van steen, om te beginnen met de belangrijkste. Latere bewoners van de streek hebben die stenen voor andere doeleinden gebruikt, zoals voor de bouw van de Petruskerk.

Van stempels op dakpannen en een altaarsteen kennen we de namen van twee legereenheden die ooit in Laurium bivakkeerden: het Vijftiende Cohort Vrijwillige Romeinse Burgers, en het Derde Cohort van de Breuci. De eerste eenheid is op verschillende plaatsen langs de limes actief geweest, de tweede alleen in Woerden. De Breuci waren een stam uit het huidige Kroatië.

Ook de sporen van de grachten die om de wal heen waren gegraven, zijn aan het licht gebracht. Soms ging het om niet minder dan drie grachten naast elkaar. Ze waren steeds in de vorm van een V in de bodem ingegraven. Een aanvaller kon daar makkelijk in vallen, in moeilijk weer uitklimmen. Een van deze grachten was voorzien van een beschoeiing van stevige houten balken.

Buiten de wallen en grachten lag ten zuidoosten en zuidwesten van het fort een nederzetting waar ambachtslieden, handelaren, afgezwaaide soldaten en vrouwen en kinderen woonden. Het zullen bij elkaar een paar honderd mensen zijn geweest. Ze woonden in lange huizen langs de weg die vanuit het fort naar het westen en oosten voerde.

Behalve talloze scherven, stenen, kleding- en uitrustingsstukken en munten hebben de opgravingen een bijzondere vondst opgeleverd: een bijna compleet, 30 meter lange houten vrachtschip. Onderzoek van het hout wees uit dat de boot na het jaar 163 moet zijn gebouwd. Na een intensief gebruik op de rivier is deze `Woerden 7’ in de Rijn gezonken. Al eerder was een soortgelijk schip gevonden, de Woerden 1, dat met graan uit België geladen was. Het achterschip van de Woerden 7 is, met andere vondsten uit de opgraving, te zien in de Castellum-parkeergarage tegenover de Petruskerk.

Vrijstellingsdiepte

Bij dit rijksmonument liggen de archeologische resten dieper in de ondergrond waardoor er een vrijstellingsdiepte van 50 cm onder maaiveld van toepassing is. Wel is altijd een vergunning vereist voor:

het verrichten van bouwwerkzaamheden;
aanbrengen van verhardingen;
het wijzigen van het grondwaterpeil;
het dempen/uitdiepen van watergangen of depressies;
het ophogen, verlagen of egaliseren van het terrein.

Archeologisch rijksmonumentenpaspoort

Nederland kent circa 1500 archeologische rijksmonumenten. Om eigenaren beter te informeren over 'hun' monument heeft de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed in 2023 per monument een archeologisch rijksmonumentenpaspoort uitgegeven. Het bevat informatie over locatie, ouderdom en het type monument, aangevuld met gegevens over bescherming en zorgvuldig gebruik. Deze pagina is (deels) opgesteld en/of aangevuld op basis van dit paspoort. Het is een aanvulling op de monumentgegevens in het Rijksmonumentenregister.

Zie ook

Artikelen

Rijksmonumenten
Archeologie - types complexen
Archeologische monumentenzorg
Neder-Germaanse limes
Rijksmonumenten - Canon van Nederland
Rijksmonumenten - Canonvenster 3 - De Romeinse Limes (pagina bestaat niet)

Hoort bij deze thema's

Begrippen

castellums en Romeinse tijd

Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.

Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.