Schaijk - Rijksweg 56 - Jan de Jong huis
Monumentnummer: 532513
Introductie
Woonhuis met diverse bijgebouwen en tuinen ontworpen en bewoond door architect Jan de Jong.
Kenmerken
Rijksmonument sinds: 24 april 2018
Bouwactiviteiten
Bouwtypen
Bouwstijlen
Ambachten
Aanleiding voor de bescherming
In 2015 is door de Jan de Jong stichting het voorstel ingediend om het Jan de Jonghuis als rijksmonument te beschermen. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) heeft vervolgens onderzoek gedaan en een waardering gemaakt. Ondanks een restrictief aanwijzingsbeleid is geoordeeld dat in dit geval tot inschrijving in het rijksmonumentenregister kon worden overgegaan vanwege de belangrijke waarden die het woonhuis met zijn ensemble van bijgebouwen en tuinen vertegenwoordigt en omdat het een naar het oordeel van de minister essentiële aanvulling op het rijksmonumentenbestand vormt en daarvoor van onmiskenbare meerwaarde is.
Geschiedenis
Het Jan de Jong huis staat in de traditie van de 'Bossche School', de daarmee verbonden architect Dom Hans van der Laan, het door hem ontwikkelde 'plastische getal' en natuurlijk de figuur van Jan de Jong zelf. In het bestek van deze kennisbank wordt hiervan geen uitputtende beschrijving gegeven, maar een korte schets. Over deze onderwerpen is inmiddels uitvoerige literatuur verschenen. De bibliotheek van de RCE heeft ruim 30 boeken over het onderwerp 'Bossche School'.
Dom Hans van der Laan (1904-1991)
Hans van der Laan kwam uit een architectenfamilie. Hij studeerde aanvankelijk bouwkunde aan de Technische Hogeschool van Delft en werd daar gevormd in de stijl van de Delftse School door prof. M.J. Granpré Molière. Van der Laan stopte zijn studie echter voortijdig om monnik te worden in het klooster van de Sint Paulusabdij in Oosterhout. Door zijn toetreding mocht hij voor zijn naam de titel Dom zetten. Gaandeweg raakte hij toch weer geïnteresseerd in architectuur en vormgeving en ontwikkelde zo de theorie van het plastische getal.
De Tweede Wereldoorlog had in Brabant veel schade aangericht. Ook kerken waren onherstelbaar beschadigd. Er werd daarom een driejaarlijkse cursus Kerkelijke Architectuur opgezet om richting te geven aan de wederopbouw. Dom Hans van der Laan verzorgde hier onder andere samen met zijn broer Nico van der Laan, tevens architect, een deel van de lessen. Zijn theoretische ideeën konden zo een praktische uitwerking krijgen en daaruit ontwikkelde zich de stijl die de Bossche School is gaan heten, naar de plek waar de cursus werd gegeven, Den Bosch.
Plastisch getal
Het plastische getal is een getal verkregen door een wiskundige formule waarmee een reeks van samenhangende verhoudingen kan worden opgesteld. In die zin is het vergelijkbaar met de meer bekende 'gulden snede'. Van der Laan ontwikkelde het getal om doormiddel van deze verhoudingenleer zijn architectuur vorm te geven. Jan de Jong, als leerling van Van der Laan, nam dit over en paste dit toe in zijn werk. Zijn woonhuis met bijgebouwen en hoven is gebouwd als manifest; een proeve van wat mogelijk is met het “plastisch getal”. Zelfs de kleinste onderdelen en details zijn opgenomen in hetzelfde matenspel, waarbij één formule het uitgangspunt is dat in vele modulaties is toegepast. Het verhoudingenstelsel van Van der Laan werd door De Jong verder verfijnd en ontwikkeld om er in drie dimensies mee te kunnen ontwerpen.
Bossche School
De Bossche School wordt gezien als een traditionalistische stroming verwant aan de Delftse School. De stijl kenmerkt zich door eenvoudige, heldere vormentaal met gebruikmaking van materialen als baksteen, (grind)cement en beton en hout. De toepassing van het plastische getal bepaalt de onderlinge verhoudingen en proporties.
Jan de Jong (1917-2001)
Jan de Jong was opgeleid als timmerman en behaalde daarna het diploma bouwkunde aan de Hoge School in Tilburg waar hij in 1953 met lof afstudeerde. Ondertussen was hij ook zijn eigen architectenbureau begonnen. Van 1953 tot 1956 volgde hij de cursus Kerkelijke Architectuur. De Jong raakte dusdanig gefascineerd door de theorie van het plastische getal, dat hij zich hierin verder verdiepte en zijn werk als architect tijdelijk stop te zetten. In 1956 studeerde hij wederom met lof af, pakte zijn werk als architect weer op en maakte direct naam met de eerste drie kerken die hij in 1956 ontwierp. Hij wordt verreweg als meest getalenteerde leerling van Van der Laan gezien. Naast kerken bouwde hij ook niet-religieuze gebouwen.
In 2003 is de Jan de Jong stichting opgericht. De stichting heeft als doel de ideeën van De Jong levend te houden door middel van het bevorderen van de studie van het werk van de architect en het beheren van zijn architectonisch erfgoed.
Het huis
Het ensemble van hoofdhuis, bijgebouwen en groene ruimtes is niet in één keer tot stand gekomen, maar over een periode van enkele decennia. In 1949 liet Jan de Jong op de deze plek een landhuis in Engelse stijl bouwen. Ook zijn architectenbureau vond hier onderdak. Na zijn afstuderen van de cursus Kerkelijke Architectuur, begon hij op de principes van het plastische getal het gebied verder te bebouwen en te transformeren.
Als eerste is in 1956 de voortuin ommuurd en een prieeltje gebouwd. Gevolgd door in 1962-’64: atelier 1964: lichtdrukhuisje, stal en open carports en in 1962-’65: muur langs woonerf en rond schapenweide. Te midden van deze typische Bossche School gebouwen begon het oude huis steeds meer uit de toon te vallen. De Jong besloot het af te breken en een heel nieuw huis te bouwen. Het nieuwe huis met kantoorvleugel werd gebouwd in 1967-1968 en kreeg omstreeks 1975 een ingangshof met poort, galerij en Mariakapel. In de jaren 1980 volgde nog de aanleg van de moestuin en werd het atelier uitgebreid tot woonhuis.
In zijn testament heeft de Jong aangegeven dat zijn huis behouden moet worden als toonbeeld van de architectuur van de Bossche School en dat het ten dienste zou moeten staan voor de verdere ontwikkeling van deze bouwstijl. Dit behoud wordt bestendigd door de bescherming als rijksmonument en door het werk van de Jan de Jong stichting. In 2017 is het eigendom overgegaan van de Jan de Jong stichting naar de Vereniging Hendrick de Keijser.
Monumentale waarden
Het Jan de Jong huis is van algemeen belang vanwege cultuurhistorische waarden, architectuurhistorische waarden en ensemble waarden. Het is een gaaf en nog goed herkenbaar ensemble en relatief zeldzaam.
Een woonhuis op zich is geen zeldzaam gebouwen type in het rijksmonumentenregister maar de wijze waarop dit ensemble op compromisloze wijze is vormgegeven vanuit een radicale toepassing van het 'plastische getal' maakt het tot een uniek werk. Het huis is daarom ook belangrijk voor het oeuvre van de architect Jan de Jong en één van de belangrijkste uitingen van de Bossche School. Het ensemble vormt een esthetische eenheid in vormentaal én ruimtelijke samenhang ten opzichte van elkaar maar ook ten opzichte van de omgeving. Het Jan de Jong huis weerspiegelt in zichzelf, maar vooral ook in samenspel met de omringende bijgebouwen en hoven/groenaanleg, de ruimtelijke verkenningen waar De Jong mee bezig was. Dit in het kader van een theorie over een ‘stedebouw van het plastisch getal’ waaraan De Jong decennialang heeft gewerkt ter aanvulling op het boek “De architectonische ruimte” van Dom Van der Laan. De aanleg en locatie bepaling van de bijgebouwen, paden en groenaanleg was direct gerelateerd aan de omringende structuren zoals de Rijksweg en de aangrenzende zandweg en aan de situering van de objecten ten opzichte van elkaar.
Ook is er een bijzondere samenhang tussen het exterieur en interieur(onderdelen). Het Jan de Jong huis is een totaalkunstwerk; niet alleen de gebouwen zelf maar ook het kleurgebruik, meubilair, lichtarmaturen, aankleding, stoelen, keuken, open haard, tuin, ommuring etc. maken deel uit van het ontwerp. Zelfs de houten hekpaaltjes zijn bewust vormgegeven. Het interieur ensemble vertegenwoordigt een zeer hoge waarde vanwege de uniciteit, compleetheid en zeldzaamheid.
Andere rijksmonumenten
Verschillende gebouwen in de stijl van de Bossche School, of varianten daarop, ontworpen door Van der Laan, Jan de Jong als ook door andere architecten, zijn als rijksmonument beschermd. Zij vallen alle in de periode van de Wederopbouw.
Advies omgevingsvergunning
Over dit monument is advies uitgebracht:
- Schaijk - Advies 1332198 (1 februari 2023)
- Schaijk - Advies 1515396 (15 maart 2024)
Adviezen van voor 1 januari 2024 zijn uitgebracht in het kader van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo). Adviezen vanaf 1 januari 2024 zijn uitgebracht in het kader van de Omgevingswet, rijksmonumentenactiviteit.
Bronnen en verwijzingen
- Bibliotheek RCE Publicaties over de Bossche school
- H. de Haan, Ids Haagsma Plastisch lexicon : een beknopte encyclopedie van de 'Bossche School'/ [Hilde de Haan en Ids Haagsma / H. de Haan; Ids Haagsma. - Haarlem : Architext. - 1996.]
- Hilde de Haan, Ids Haagsma, Wim Ramselaar Jan de Jong : de monografie: het oeuvre van een pionier in het plastische getal : Œuvre in het plastische getal / Hilde de Haan. - Haarlem : Architext. - 2014.
- Hilde de Haan, Ids Haagsma, Wim Ramselaar Jan de Jong : de monografie: het oeuvre van een pionier in het plastische getal : Pionier van het plastische getal / Hilde de Haan. - Haarlem : Architext. - 2013.
- Vereniging Hendrick de Keyser Huis Jan de Jong
- Website van de Jan de Jong stichting
- Wikipedia Plastisch getal
Zie ook
Monumenten- Odiliapeel - Oudedijk 41 - Heilige Kruisvindingkerk
- Maarssen - Diependaalsedijk 17 A - Priorij Emmaus
Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.
Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.
Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 18 okt 2025 om 02:00.