Terneuzen - Stadhuis

(532553) monumentenregister Monumentnummer: 532553

Introductie

Aan de dijk langs de Westerschelde staat het ‘stuk plezier’ in beton, staal, glas en hout dat architect Jaap Bakema Terneuzen in het vooruitzicht had gesteld toen hij in 1963 de opdracht voor een nieuw stadhuis aanvaardde. De gemeente kampte al jaren met ruimtegebrek en huisde in verschillende gebouwen verspreid door de stad. Een nieuw stadhuis moest hierin verandering brengen en was bovendien nodig met het oog op de groei van Terneuzen.

Aanleiding voor de selectie

In het Programma Post 65 (1965 – 1990) zijn om te beginnen vijftien monumenten geselecteerd die in aanmerking komen voor rijksbescherming. Het stadhuis van Terneuzen is één van deze vijftien. Dit monument past in de Verhaallijn Post 65 Welvaart, Groei, Vrijheid en Ordenen.

Terneuzen en het stadhuis

In 1968 waren de zee- en binnenvaartsluizen vernieuwd en was het Kanaal naar Gent verbreed. Mede door de vestiging van chemiegigant Dow Chemical en andere bedrijven in de kanaalzone groeide de stad Terneuzen, ook wel ‘klein Rotterdam’ genoemd, explosief. Bovendien werden bij de gemeentelijke herindeling van 1970 de dorpen Zaamslag, Hoek en Biervliet bij Terneuzen gevoegd.

De architect en het ontwerp

Met het in 1972 opgeleverde stadhuis beschikte Terneuzen over een schepping van een van de grootste en meest toonaangevende architectenbureaus van ons land: Van den Broek en Bakema. Zij bouwden na de oorlog aan een omvangrijk oeuvre waarin hun vernieuwende ideeën over architectuur, stedenbouw en samenleving tot uitdrukking kwamen en koppelden professioneel pragmatische aan sociaal engagement. Daarbij lag de nadruk op de organisatie en structurering van grote gebouwencomplexen en stedenbouwkundige projecten. Op het gebied van de architectuur vormde het brutalistische werk van het bureau, met een expressief gebruik van beton, voor vakgenoten een belangrijke inspiratiebron. Hierin zien we duidelijk de ontwerpende hand van zelfbenoemd ‘beeldend functionalist’ Jaap Bakema, hoewel vrijwel altijd sprake was van teamwork met een grote rol voor de medewerkers van het bureau. Voor deze bijzondere locatie aan de dijk ontwierp Bakema een bijzonder gebouw, wat betreft vorm en materialisering.

Het hoogteverschil in het terrein vormde aanleiding voor een opzet in split-level, met een dynamische compositie van grote volumes. Een centrale kern heeft in vier richtingen uitkragende vloeren, die telkens een halve verdieping ten opzichte van elkaar verspringen waardoor de met trappen verbonden ruimtes bijna in elkaar overlopen. De verkeerscirculatie binnen is geconcentreerd rondom deze kern, eindigend op het dakterras van de burgerzaal die als een kraaiennest symbolisch boven het gebouw uittorent; het stadhuis wordt wel vergeleken met een groot schip aan de oever van deze brede zeearm. Het robuuste gebouw is opgetrokken uit staal, glas, hardhout en vooral beton.

Gebruik en invulling

Architect Bakema zelf sprak van ‘een gastvrij huis, van bonkig materiaal’. Hij had met deze architectuur een brug willen slaan tussen het ambtelijk apparaat en de burgers. ‘In dit stadhuis kan de raad vergaderen terwijl er tegelijkertijd een bijeenkomst is van een protestgroep tegen de raad. Dat is toch democratie?’, stelde hij toen de bouw bijna voltooid was.

In de jaren negentig van de vorige eeuw noopte de groei van Terneuzen de gemeente andermaal tot uitbreiding van haar huisvesting. Omdat het autonome, alzijdige gebouw van Bakema niet kon worden uitgebreid zonder aantasting van zijn architectonische kwaliteiten, ontwierp Koen van Velsen op gepaste afstand een nieuw stadskantoor dat ‘ondergronds’ in het dijklichaam hiermee verbonden is. Waar het oude stadhuis aan de Westerschelde refereert met zijn maritieme vorm, doet de nieuwbouw dat met de blauw geglazuurde gevelstenen, glanzend en mat afgewisseld in geometrische vlakken. Bakema’s schepping blijft daardoor prominent zichtbaar als brutalistisch icoon van Terneuzen. Het icoon stond recentelijk in 2025 in de spotlights: Terneuzen en het stadhuis vormden het decor voor de muzikale paasvertelling The Passion.

Waardering en betekenis

Het Stadhuis van Terneuzen is van belang als symbool van de economische en industriële groei die ons land in deze periode doormaakte.
Het gebouw is van belang als vernieuwende architectonische uitdrukking van een toegankelijk huis voor de gemeenschap.
Het gebouw is van belang als architectonisch hoogstaand voorbeeld van brutalisme in de architectuur.
Het gebouw is van belang als hoogtepunt in het oeuvre van architectenbureau Van den Broek en Bakema.

NB dit is een voorlopige waardering.

Bronnen

B. Witman, ‘Er is iets moois geschied in Terneuzen’, Villa Palladio. Architecture & Design, 1997.
H. Ibelings (red.), Van den Broek en Bakema 1948-1988. Architectuur en stedenbouw. De functie van de vorm, Rotterdam 2000.
A. den Boer e.a., BRUUT. Atlas van het brutalisme in Nederland, Zwolle 2023.
A. Jansen, Totale ruimte. Jaap Bakema 1914-1981. In de voetsporen van een bouwkunstenaar, Amsterdam 2023.
Alle beelden van dit monument in de Beeldbank

Besluit

Over dit monument is een besluit gepubliceerd:

Terneuzen - Ontwerpbesluit 1768633 (17 december 2025)

Zie ook

Monumenten

Utrecht - De Musketon
Terneuzen - Stadhuis
Mildam - Ecokathedraal
Monumenten/Post 65 - 4 (pagina bestaat niet)
Apeldoorn - Centraal Beheer

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Begrippen

Post 65

Specialist(en)

Danielle Takens

Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.

Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.