Nieuwegein - Emmauskerk
Monumentnummer: 532554
Introductie
Volgens architect Leo Heijdenrijk (1932–1999) konden kerkgebouwen zich ‘met subliem ontworpen alledaagsheid verheffen boven wereldse gebouwen, en in alle eenvoud zelfvertrouwen uitstralen’. Dit gold als uitgangspunt voor het ontwerp van veel nieuwe kerken in de Post 65-periode.
Aanleiding voor de selectie
In het Programma Post 65 (1965 – 1990) zijn om te beginnen vijftien monumenten geselecteerd die in aanmerking komen voor rijksbescherming. De Emmauskerk is één van deze vijftien. Dit monument past in de Verhaallijn Post 65 Welvaart, Groei en Vrijheid.
Post 65-kerkgebouwen
De verschuivende plaats van het geloof in de Nederlandse samenleving van de jaren zestig en zeventig had als ruimtelijk gevolg dat de dominante en imposante vorm van het traditionele kerkgebouw niet meer paste. Democratisering, ontzuiling, toenemende welvaart en mobiliteit zorgden ervoor dat de kerk, in alle grote denominaties, haar centrale rol in de samenleving verloor. Post 65 kerkgebouwen waren aan de buitenzijde minder als zodanig herkenbaar, werden niet-hiërarchisch vormgegeven en waren toegankelijk en verwelkomend. Ook voor de kerkinterieurs had deze democratiseringsbeweging nogal wat gevolgen. Het imposante altaar werd vervangen door een multifunctionele tafel, en in plaats van op kerkbanken zat men op doodgewone stoelen. Veel van deze ontwikkelingen zijn terug te vinden in de vormgeving en inrichting van de Emmauskerk in Nieuwegein.
Nieuwegein en de Emmauskerk
In de jaren zestig besloot het Rijk dat aan de zuidkant van de stad Utrecht een ‘overloopstad’ moest komen: een nieuwe plek om te wonen en te werken. Op 1 juli 1971 werden de gemeenten Jutphaas en Vreeswijk samengevoegd en kon worden begonnen met de bouw van de nieuwe stad Nieuwegein. Een jaar later werd de stad aangewezen als groeikern. In rap tempo werden bouwplannen ontwikkeld om architectonisch invulling te geven aan het masterplan dat eind jaren zestig al was ontwikkeld. Een van de nieuwe wijken was Doorslag, waarvan het ontwerpproces in 1975 begon. In het ontwerp van de woningen en de woonomgeving werd geëxperimenteerd met bewonersinspraak en ook in de verkavelingsvormen, de vormgeving van publieke ruimten en in bouwconstructies werden experimenten uitgevoerd. De onregelmatig gevormde ruimtelijke eenheden werden ingericht door verschillende architecten met de nadruk op uniciteit en identiteit.
In 1975 werd ook gestart met de planvorming voor een katholieke kerk in Doorslag-Noord. Deze werd gesitueerd in het noorden van de wijk, waar de drukke doorgaande Zuidstedeweg en de Koekoekslaan en trambaan elkaar kruisen. Aan de overzijde van de Zuidstedeweg verrees het centrum van Nieuwegein.
Architect Ton Alberts
De opdracht voor deze nieuwe kerk ging naar architect Ton Alberts (1927-1999). Hij werkte volgens de ideeën van de organische en antroposofische architectuur en liet zich inspireren door de natuur. In zijn ontwerpen stelde hij schoonheid, harmonie en menselijk welzijn centraal. Belangrijk in de ontwikkeling van zijn werk was het loslaten van de rechte hoek. Die stap zag hij als een enorme bevrijding: ‘Met [het verdwijnen van] de rechte hoek verdween een autoriteit uit onze architectuur. De schuine hoeken gaven ons een scala van nieuwe mogelijkheden, waarmee hardheid en absolutisme aan een ruimte ontnomen kon worden en een relativering kon worden doorgevoerd. Er was plotseling vrijheid voor de mens om zelf te bepalen onder welke hoek hij twee muren op elkaar zet, onder welke hoek hij de ruimte en het leven wil bezien, in welke verhouding hij tot zijn omgeving wil staan. Een ruimte zonder rechte hoeken is als het leven zelf; zo’n ruimte verandert in de beweging van mensen telkens wanneer zij zich bewegen.’ Onder meer door zijn waarneming dat kinderen in het algemeen hun kamer het liefst op zolder hebben, was Alberts ervan overtuigd dat een ruimte met scheve vlakken de mens een gevoel van rust en bescherming kan bieden.
Bureau Alberts en Van Huut
In samenwerking met verschillende architecten en kunstenaars bouwde Alberts een indrukwekkend oeuvre op. Bijzonder productief en invloedrijk was zijn samenwerking met Max van Huut (1947) binnen Architectenbureau Alberts en Van Huut. Zij ontwierpen woonwijken, kerken, scholen, gemeentehuizen, sportcentra, theaters, zorgcentra en kantoorgebouwen. Hun hoofdkantoren van de NMB (later ING, 1987) in Amsterdam-Zuidoost en de Gasunie in Groningen (1994) zorgden voor een bredere bekendheid van het organische bouwen in ons land. De Emmauskerk is een van de vroegste organische werken van Ton Alberts, dat nog zijn oorspronkelijke functie heeft.
Kunstenaar Arnold Hamelberg
Alberts werkte voor de Emmauskerk samen met kunstenaar Arnold Hamelberg (1931-2010). Deze was opgeleid aan de Academie in Arnhem - de bakermat van de omgevingskunst - en aan de Amsterdamse Rijksacademie. Hamelberg stond indertijd aan de wieg van de percentageregeling voor beeldende kunst bij rijksgebouwen en was in 1965 medeoprichter van de avantgardistische School voor Bewegingstheater en bewegingstheatergroep Bewth. Hij werkte later ook samen met Architectenbureau Alberts en Van Huut en realiseerde in samenwerking met andere architecten omgevingskunstwerken. De 180 meter lange sculptuur van golvend roestvrijstaal op de overdekte brug bij station Zoetermeer uit 1992 is van zijn hand.
Het ontwerp van de Emmauskerk
De katholieke parochie wenste een klein, niet-traditioneel kerkgebouw dat zowel voor religieuze diensten als voor andere, niet-kerkelijke bijeenkomsten gebruikt kon worden. Het geheel moest huiselijk, sober en bescheiden zijn. Alberts ontwierp in samenwerking met Hamelberg naar eigen zeggen een dynamische vertaling van ‘een pagode-achtige vorm’. De zestien ruimtes in de kerk zijn als afzonderlijke volumes gecomponeerd en samengevoegd tot een sculpturale baksteenvorm. Het gebouw heeft veel niet-rechte hoeken, wat het geheel een zekere speelsheid geeft. Het alzijdige karakter wordt versterkt doordat de beide entrees onopvallend zijn. Van enige afstand bezien trekken vooral de hoge serre-achtige daklichten de aandacht. Met een beetje fantasie vormen deze een waterval die uitmondt op de naastgelegen vijver. Die verbondenheid van architectuur en de omringende structuur is kenmerkend voor de ontwerpopvatting van Alberts, die van mening was dat ‘een gebouw zich moet voegen naar zijn omgeving, zoals ook een plant in de wijdere natuur staat’.
Het interieur
Het interieur van de Emmauskerk doet, ondanks de complexe vormen, sober en bescheiden aan. De plattegrond heeft iets weg van een slakkenhuis met in het midden, op het laagste niveau, een stiltecentrum. Deze hoge ruimte waarin de vier natuurlijk elementen water, vuur, aarde en lucht zijn verwerkt is alleen van boven verlicht en nodigt uit tot bezinning. Aan de ene kant grenst deze stilteruimte aan de kerkzaal, aan de andere zijde bevindt zich de hal met aanpalende multifunctionele ruimtes. De hal heeft een verlaagde zitkuil, waar de verbinding naar buiten wordt gemaakt met het grootste serre-achtige venster dat uitkijkt op de vijver. De kerkzaal ligt hoger dan de hal en wordt gekarakteriseerd door de nadrukkelijk aanwezige houten spantconstructie van het dak. De zaal kent een spannend lichtspel waarbij daglicht op zorgvuldig gekozen plekken de ruimte binnenvalt. Alle inrichtingselementen en details zijn speciaal voor het gebouw ontworpen en bijzonder vormgegeven. Het altaar, in feite een eenvoudige houten ronde tafel, staat centraal in deze ruimte. Door de bijzondere lichtinval, de hoogteverschillen en het gebruik van rode baksteen (oorspronkelijk ook als vloerafwerking) en hout, heeft de kerkzaal een intieme sfeer.
Samenwerking
De samenwerking van Alberts en Hamelberg aan dit ontwerp was zo intensief, dat Alberts deze naderhand omschreef als ‘samen één potlood vasthouden’. De hand van Hamelberg is onder meer zichtbaar in de toepassing van de symbolische kleur blauw en in doorkijkjes en overgangen tussen de verschillende ruimtes. De verbondenheid tussen ruimten had voor beide ontwerpers een diepere betekenis. In Alberts woorden: ‘Hamelberg praatte veel over de continuïteit van de ruimte en trachtte dit ook met schetsen te verbeelden. Hij toonde het, gaf beweging aan en verandering; het veranderende beeld wanneer men zich door een ruimte beweegt. Leven houdt beweging in en daarmee kan verandering gezien worden als het enige constante gegeven in het heelal.’ Alberts en Hamelberg creëerden dit bijzondere gebouw dus echt samen. Maar ook het bisdom heeft een belangrijke stimulerende rol gespeeld ten aanzien van de vormgeving, zo schreef Alberts later.
Beleving en gebruik van de Emmauskerk
Bestuur en kerkgangers waren blij met het ontwerp van Alberts en Hamelberg voor de Emmauskerk. Ze vonden het gebouw vooral gezellig. ‘Andere kerken zijn kerken van God’, vond pastoor Albers, ‘dit is een kerk van mensen”. Dat neemt niet weg dat er natuurlijk ook mensen zijn die de voorkeur geven aan een meer traditionele katholieke kerk. In praktijk blijken parochianen bereid iets verder te reizen om te kunnen kerken in een gebouw dat bij hun past.
Aan het oorspronkelijke ontwerp van Ton Alberts is in de loop der tijd weinig veranderd. Ook de relatie tussen het kerkgebouw en de tuin met waterpartij heeft stand gehouden. Ten noorden van de kerk, aan de overkant van de Zuidstedeweg, verrijst de nieuwe hoogbouw van de wijk City. De Emmauskerk vormt op deze plek meer dan ooit een centrum voor stilte en bezinning in het drukke leven van alle dag. Het gebouw biedt nog steeds onderdak aan de katholieke kerkgemeenschap. Daarnaast gebruiken geloofsgemeenschappen van verschillende migrantengroepen het gebouw voor hun erediensten en worden de multifunctionele ruimtes ook voor niet religieuze bijeenkomsten gebruikt.
Waardering en betekenis
- De Emmauskerk is van belang als uitdrukking van de democratiseringsbeweging van de jaren zestig en zeventig, die heeft geleid tot radicaal afwijkende vormen van de rooms-katholieke kerkbouwtraditie.
- Het gebouw is van belang vanwege het interieur, waarin de religieuze ontwikkeling van de jaren zeventig zichtbaar is, bijvoorbeeld in de multifunctionele gebruiksruimte en het bescheiden liturgische meubilair.
- Het gebouw is van architectonisch belang vanwege de bijzondere en herkenbare vormgeving in de organische bouwstijl en de samenwerking tussen architect ton Alberts en kunstenaar Arnold Hamelberg.
- Het gebouw is van belang als onderdeel van het oeuvre van architect Ton Alberts, de belangrijkste en meest productieve vertegenwoordiger van het organisch bouwen.
- Het gebouw heeft situationele en ensemblewaarde vanwege locatie in de groeikern Nieuwegein: nabij het nog te ontwikkelen stadscentrum, en als onderdeel van de nieuw gebouwde woonwijk Doorslag.
NB dit is een voorlopige waardering.
Bronnen
- A.C. Alberts, B. Eerhart, A.Hamelberg, ‘stimulans voor voorbeeldige samenwerking. ton alberts/arnold hamelberg eenheid van architectuur en kunst’ Wonen-TA/BK 24 (1977) pp. 4-39.
- A.C. Alberts, Een organisch bouwwerk. Architectuur en spiritualiteit, Amsterdam 1990.
- E. van Es, G. van der Graaff en L. Voerman, Religieuze interieurs in Nederland 1965-1990, Amersfoort 2022.
- G. Bekaert, In een of ander huis. Kerkbouw op een keerpunt, Den Haag 1967.
- E. van Es, G. van der Graaff en L. Voerman, Post 65 gebedshuizen. Kerken, moskeeën, synagogen en tempels in Nederland 1966-2019, Amersfoort 2020.
- R. Dettingmeijer, ‘De kerk uit het midden: van godshuis tot ‘een of ander huis’. Het belang van de kerken in de Wederopbouw’, Bulletin KNOB (2002), pp. 1-15.
- T. Metz, ‘Vormgeven is een morele daad’, NRC Handelsblad (8-5-1989), p. 2.
- M. Provoost, Bouwen aan de geluksmachine. Architectuur in de Groeikernen 1965-1990, INTI, Almere 2025.
- Website Parochie H. Drie-eenheid, Emmauskerk
Besluit
Over dit monument is een besluit gepubliceerd:
- Nieuwegein - Ontwerpbesluit 1768634 (10 december 2025)
Zie ook
Monumenten- Utrecht - De Musketon
- Kerkrade - Rodahal
- Mildam - Ecokathedraal
- Monumenten/Post 65 - 4 (pagina bestaat niet)
- Apeldoorn - Centraal Beheer
- Terneuzen - Stadhuis
- Delfzijl - Eemsmondgebouw
- Almelo - Yunus Emre Moskee
- Arnhem - Blauwe Golven
- Amsterdam - Hubertushuis
- Eindhoven - Watertoren
- Emmen - Broken Circle/Spiral Hill
- Lelystad - NS-station
- Waarderingscriteria gebouwd en aangelegd (groen) erfgoed
- Post 65 (1965-1990) - De jongste rijksmonumenten van Nederland
- Rijksmonumenten - waarderen
Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.
Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 16 mrt 2026 om 18:03.