Eindhoven - Watertoren
Monumentnummer: 532557
Introductie
Ter vervanging van de oude watertoren werd in 1970 naar ontwerp van architect Wim Quist een nieuwe watertoren in Eindhoven gerealiseerd: een futuristische constructie met drie bolvormige reservoirs op slanke torens. Het is de laatste watertoren die in Nederland werd gebouwd. Ruim vijftig jaar later functioneert de toren nog steeds en is deze uitgegroeid tot een landmark in het stedelijk landschap van Eindhoven.
_Collectie_RHCe_fotograaf_Thaels_(002).jpg)
_Collectie_RHCe,_fotograaf_Jos_Lammers.jpg)
Aanleiding voor de bescherming
In het Programma Post 65 (1965 – 1990) zijn om te beginnen vijftien monumenten geselecteerd die in aanmerking komen voor rijksbescherming. De watertoren in Eindhoven is één van deze vijftien. Dit monument past in de Verhaallijn Post 65 Groei en Ordenen.
Eindhoven en de watertoren
Door de voortdurende groei van de stad Eindhoven kon de watertoren uit 1904 aan de Willem Elschotlaan eind jaren zestig niet langer de benodigde watercapaciteit leveren. Voor een constante druk op het leidingnet zijn de afmetingen van het reservoir en de hoogte van het reservoir ten opzichte van het leidingnet van belang. Een grotere en hogere watertoren was daarom nodig om aan de behoeften van de stad te kunnen voldoen. Omdat de oude toren bovendien in vervallen staat verkeerde, werd besloten om iets verderop aan de Anton Coolenlaan een nieuwe toren te realiseren.
De architect en het ontwerp
Vanwege hun forse afmetingen en vaak markante situering in het Nederlandse landschap werden watertorens vanaf de negentiende eeuw beschouwd als visitekaartje van waterleidingbedrijven. Veel aandacht ging daarom uit naar de vormgeving van deze bouwwerken. Voor het ontwerp van de nieuwe watertoren in Eindhoven werd de Rotterdamse architect Wim Quist (1930-2022) ingeschakeld. Hij was destijds hoogleraar aan de Technische Universiteit Eindhoven en ontwierp begin jaren zestig al het bijzondere drinkwaterproductiebedrijf Berenplaat (1966) in Spijkenisse. Voor de nieuwe watertoren in Eindhoven maakte Quist een futuristisch ontwerp met drie bolvormige waterreservoirs op slanke torens, dat sterk afweek van de traditioneel ronde bakstenen watertoren. Naast de aan hem meegegeven technische eisen formuleerde Quist zijn eigen architectonische uitgangspunten: een visuele accentuering van het reservoir, een verslanking van de draagconstructie en een zichtbaar maken van de verbindingsleidingen. De drie bolreservoirs hebben een diameter van 10 meter en zijn elk goed voor 500 m³ water. Zij zijn op verschillende hoogtes geplaatst en lijken op de slanke verticale constructie te balanceren. De hoogste bol is bijna 45 meter hoog, de laagste 30 meter. De constructie is vanaf het begin in een witte kleur geschilderd.
Gebruik en invulling
De technische uitvoering lag bij de Gemeentebedrijven Eindhoven. Gebaseerd op een waterverpomping van 40 miljoen m³ per jaar werken de waterreservoirs door middel van standleidingen en een ondergrondse verbindingsleiding als communicerende vaten. De gehele constructie staat op een betonnen funderingskelder die enerzijds de gronddruk van de torens opvangt en anderzijds ruimte biedt voor technische voorzieningen van de watertoren. Elk reservoir kan afzonderlijk worden afgesloten. Voor de algehele stabiliteit van de constructie zijn de ondersteuningsconstructies met horizontale staven en diagonalen door een middenconstructie met elkaar verbonden en samengesteld tot een driehoekige vakwerkligger. In de middentoren is een trapconstructie opgenomen waarmee de bordessen en kruipluiken in de bollen bereikt kunnen worden ten behoeve van onderhoud en controle. Bij stroomuitval kan het water in de bollen worden gebruikt om de tijd te overbruggen totdat de noodstroomaggregaten in gang zijn gezet, zodat de waterverzorging ook gewaarborgd is als de netspanning wegvalt.
Duurder drinkwater
In de loop der tijd werden watertorens steeds meer vervangen door elektrische pompen. De Eindhovense watertoren van Quist is de laatste watertoren die in Nederland is gebouwd. Tegenwoordig zijn er nog ongeveer 175 drinkwatertorens in Nederlands, waarvan nog maar enkele in gebruik zijn. Zo ook die van Eindhoven, die sinds de oprichting ervan verschillende bijnamen kent. In het begin was dit ‘de drie moleculen’, tegenwoordig staat de watertoren vooral bekend als ‘de waterbollen’. Omdat onder meer met de bouw van de nieuwe watertoren de financiële lasten waren gestegen, werd het Eindhovense leidingwater na de bouw van de watertoren 13% duurder, aldus dagblad Trouw. Inmiddels is de watertoren uitgegroeid tot een herkenningspunt in Stratum in het zuiden van Eindhoven. Gelegen aan de Aalsterweg, die onderdeel was van de Steenweg op Luik, staat de toren in een oorspronkelijk bosrijk en groen beekdallandschap dat op verschillende plekken in de huidige Genneper Parken nog steeds herkenbaar is.
De watertoren in Eindhoven is gemeentelijk monument sinds 1994.
Waardering en betekenis
- De watertoren is van cultuurhistorisch belang als gaaf voorbeeld van een moderne watertoren gerealiseerd in de naoorlogse periode, met een ontwerp dat sterk afwijkt van de traditionele ronde bakstenen watertorens.
- De watertoren is van architectuurhistorisch belang vanwege de hoge esthetische kwaliteit van de compositie en de bijzondere staalconstructie van drie afzonderlijke waterreservoirs.
- De watertoren is stedenbouwkundig van belang als landmark in het zuidelijk deel van Eindhoven.
- De watertoren is van belang als belangrijk werk in het oeuvre van de Rotterdamse architect Wim Quist.
- De watertoren is een sluitstuk in de geschiedenis van de Nederlandse watertorens; het is het laatst gebouwde exemplaar in ons land.
Bronnen
- A. van der Woud, Wim Quist (Rotterdam 1989).
- P. Groenendijk en P. Vollaard, Gids voor moderne architectuur in Nederland (Rotterdam 1987).
- E. Luursema, ‘Watertorens’, Tijdschrift voor architectuur en beeldende kunsten 1971 nr. 10, 257-260.
- W. G. Quist, ‘Watertoren te Eindhoven’, Bouw 1969 nr. 2, 83.
- W. G. Quist en D. L. Sluimer, ‘Stalen watertoren te Eindhoven’, Bouw 1972 nr. 10, 327-329.
- ‘Water in Eindhoven wordt 13 pct duurder’, Trouw 22-11-1968.
- ‘Eindhoven krijgt watertoren’, De Volkskrant 04-06-1969.
- Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC), ‘Watertoren Eindhoven, Anton Coolenlaan’.
- Brabant Water, ‘Waterproductiebedrijf Eindhoven bestaat 120 jaar’.
- Nederlandse Watertoren Stichting: www.watertorens.nl
- Alle beelden van dit monument in de Beeldbank
Besluit
Over dit monument is een besluit gepubliceerd:
- Eindhoven - Besluit 1780797 (22 april 2026)
Zie ook
Monumenten- Utrecht - De Musketon
- Kerkrade - Rodahal
- Mildam - Ecokathedraal
- Monumenten/Post 65 - 4 (bestaat nog niet)
- Apeldoorn - Centraal Beheer
- Terneuzen - Stadhuis
- Delfzijl - Eemsmondgebouw
- Almelo - Yunus Emre Moskee
- Arnhem - Blauwe Golven
- Nieuwegein - Emmauskerk
- Waarderingscriteria gebouwd en aangelegd (groen) erfgoed
- Rijksmonumenten - waarderen
- Post 65 (1965-1990) - De jongste rijksmonumenten van Nederland
- Wim Quist (1930-2022)
Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.
Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 5 feb 2026 om 04:00.