Apeldoorn - Centraal Beheer

(532559) monumentenregister Monumentnummer: 532559

Introductie

In de jaren zestig en zeventig was sprake van een belangrijke verschuiving in de typologie van het kantoorgebouw: het traditionele cellenkantoor, met afgesloten ruimten waar één of enkele mensen hun vaste werkplek hebben, maakt plaats voor de open en vrij indeelbare kantoortuin of bureaulandschap. Dit concept was eind jaren vijftig ontwikkeld door het Duitse adviesbureau Quickborner Team.

Aanleiding voor de selectie

In het Programma Post 65 (1965 – 1990) zijn om te beginnen vijftien monumenten geselecteerd die in aanmerking komen voor rijksbescherming. Het Centraal Beheer-gebouw is één van deze vijftien. Dit monument past in de Verhaallijn Post 65 Welvaart, Vrijheid en Ordenen.

Apeldoorn en Centraal Beheer

In de jaren 70 profileerde de gemeente Apeldoorn zich, geholpen door het spreidingsbeleid van overheidsdiensten, als een ideale vestigingsplaats voor rijksinstellingen en grote bedrijven. Er werden plannen gemaakt voor een modern zakencentrum ("Centrum & City"), met verkeersboulevards en grote bedrijfsgebouwen met een hoog kwaliteitsniveau van de corporate architectuur. Apeldoorn moest, na Den Haag, de ‘tweede schrijftafel van Nederland’ worden. Een van de bedrijven die hiervan deel wilden uitmaken was Centraal Beheer. Eind jaren zestig besloot deze verzekeringsmaatschappij haar hoofdzetel van Amsterdam naar Apeldoorn te verplaatsen. Het nieuwe hoofdkantoor moest een bijzondere en aantrekkelijke werkplaats voor meer dan duizend mensen worden.

De architect en het ontwerp

Architect Herman Hertzberger ontwierp, in opdracht van en in nauwe samenwerking met de directie (met als bouwdirecteur J.W. Ruiter) van Centraal Beheer en het architectenbureau Lucas & Niemeijer, een opmerkelijk en innovatief kantoorgebouw. Het spraakmakende gebouw werd al snel een van de iconen van het structuralisme in de Nederlandse architectuur: een gebouw als een stad in een stad, met een vaste structuur die verschillend kon worden ingevuld. Deze bestaat uit een aaneenschakeling van zestig ruimtelijke eenheden, paviljoens of ‘kantoortorens’, van 9 x 9 en meter en twee tot vijf verdiepingen hoog, onderling verbonden door open verkeersruimtes, bruggen en van boven verlichte vides. De eenheden zijn georganiseerd in vier driehoekige clusters rond een centrale hal met de liften en roltrappen. Het Centraal Beheer-gebouw van architect Hertzberger weerspiegelde nieuwe opvattingen over de kwaliteit van de werkomgeving, onderlinge relaties en individuele ontplooiing. Als gevolg van een groeiende overlegcultuur, democratisering van de organisatiestructuur, veranderlijkheid van organisatievormen en onvoorspelbaarheid van de informatietechnologie zocht men naar nieuwe gebouwvormen met een focus op flexibiliteit en menselijke relaties. Centrale gedachte was dat grote werkvloeren of geschakelde werkruimtes een gunstig effect zouden hebben op de arbeidsomstandigheden, communicatie, efficiëntie en toezicht. De opzet, ruimtelijke indeling en inrichting van het kantoor werden bepaald door communicatiepatronen en mogelijkheden voor ontmoeting, meubels werden gebruikt als flexibele ruimtescheiders. Op allerlei plekken zijn terrassen en dakterrassen gecreëerd. Het geheel moest bijdragen aan het opheffen van de hiërarchie en het versterken van het sociale verkeer van het personeel onderling. De eerste echte kantoortuin in Nederland werd in 1970 gerealiseerd in het DHV-hoofdkantoor in Amersfoort van architect David Zuiderhoek.

Gebruik en invulling

Door de opbouw met de kantoortorens oogt het Centraal Beheer-complex van buiten als een soort bergdorp. Binnen is sprake van een continue serie ‘zwevende’ ruimtes, die verticaal en horizontaal met elkaar zijn verbonden en door de visuele connecties het onderlinge contact bevorderen. Hertzberger was hierbij uitgegaan van de gebruikers. Hij had gezocht naar een vorm die hen gelegenheid liet een eigen plek te scheppen en zich thuis te voelen, zowel individueel als collectief; ‘gebruikers worden bewoners’, stelde hij. Het beton en de B2-blokken waren oorspronkelijk minimaal afgewerkt, om ruimte te laten voor spontane ‘toeëigening’ door de Centraal Beheer-medewerkers. Hiervan werd enthousiast gebruik gemaakt.

Pakhoed

Naast Hertzbergers creatie werd in 1973 het kantoorgebouw Pakhoed gebouwd (door de architecten Kaman en Davidsen), dat een jaar later in gebruik werd genomen door Centraal Beheer. De gebouwen waren aanvankelijk met een loopbrug verbonden, maar in 1990 werd een door Hertzberger ontworpen verbinding gerealiseerd met daarin de hoofdingang en een aantal andere functies. Sinds het vertrek van Centraal Beheer in 2013 staat het complex leeg en is het ten prooi aan verval. De gemeente Apeldoorn spant zich in voor herontwikkeling van de locatie en herbestemming van dit gemeentelijk monument.

Waardering en betekenis

Het voormalige hoofdkantoor van Centraal Beheer is van belang als architectonische uitdrukking van de democratiseringsbeweging en nieuwe ideeën over gemeenschap en individuele ontwikkeling in de jaren zestig en zeventig.
Het gebouw is als vroeg en kwalitatief hoogstaand voorbeeld van een kantoortuin van belang voor de typologische ontwikkeling van het kantoorgebouw.
Het gebouw is van belang als iconisch toonbeeld van het structuralisme in de Nederlandse architectuur.
Het gebouw is van belang als hoogtepunt in het oeuvre van de internationaal vermaarde en invloedrijke architect Hertzberger.

NB dit is een voorlopige waardering.

Bronnen

D.D. Gunst en T. de Jong, Planning en ontwerp van kantoorgebouwen. Typologie van gebouwen, Delft 1987.
W. Reinink, Herman Hertzberger, Rotterdam 1990.
H. Remøy, ‘Typologie en transformatie’, in: Th. van der Voort (red.), Transformatie van kantoorgebouwen. Thema’s, actoren, instrumenten en projecten, Rotterdam 2007, p. 212-220.
R. McCarter, Herman Hertzberger, Rotterdam 2015.
Christien Brinkgreve, "De ruimte van Herman Hertzberger _ een portret", 2021.
Alle beelden van dit monument in de Beeldbank

Besluit

Over dit monument is een besluit gepubliceerd:

Apeldoorn - Ontwerpbesluit 1797311 (4 februari 2026)

Zie ook

Monumenten

Utrecht - De Musketon
Kerkrade - Rodahal
Mildam - Ecokathedraal
Monumenten/Post 65 - 4 (bestaat nog niet)

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Begrippen

Post 65

Specialist(en)

Mariël Kok

Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.

Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.