Jorwert - Sluytermanwei 4 - Sint-Radboudkerk en kerkhof
Monumentnummer: 8494
Introductie
Eenbeukige dorpskerk die grotendeels uit de romaanse periode stamt met rondom het kerkhof dat zijn huidige aanzien kreeg in de 19de eeuw.
Kenmerken
Rijksmonument sinds: 18 maart 1970
Bouwactiviteiten
Bouwtypen
Bouwstijlen
Kerk
De kerk van Jorwerd is uit tufsteen opgetrokken en stamt grotendeels uit de romaanse periode; het rondgesloten koor heeft onder de overkragingen bakstenen kopjes, dertiende eeuw. De toren bestaat beneden uit tufsteen met rondbogige galmgaten waarin Bremerstenen deelzuiltjes is in baksteen verhoogd en vertoont spaarvelden met vlechtingen in de toppen van de zadeldakvormige beëindiging (oorsprong 13de eeuw). Na plotselinge instorting in 1951 is de toren in 1952-1954 geheel herbouwd. In de kerk bevinden zich een 17de-eeuwse preekstoel, 17de- en 18de-eeuwse banken met blakers, een achttiende-eeuwse orgelkast en een groot aantal 17de- en 18de-eeuwse zerken. Orgel met hoofdwerk en rugwerk, in 1799 gemaakt door A. van Gruisen.
Kerkhof
Het kerkhof ligt op een bolle terp die tot bijna 4 meter boven NAP oprijst. De straten rondom liggen alle meer dan twee meter lager waardoor aan de noordwest- en zuidoostzijde trappen zijn aangelegd om het op het kerkhof te kunnen komen. Rondom loopt een pad, het zogenaamde ommepad, met aan twee kanten bomen en een haag. De ten zuiden van de kerk gelegen pastorie wordt van het kerkhof gescheiden door een dieper gelegen pad. Een kleine trap gaf de predikant toegang tot het kerkhof en via een pad naar de kerk. Aan de westzijde van het kerkhof is een keermuur aangebracht om het hoger gelegen kerkhof op zijn plek te houden. Deze muur is later hersteld, waarbij een smeedijzeren hekwerk dat op de muur stond, niet teruggebracht is.
Rond 1830 is het kerkhof 2.825 m2 groot, iets groter dan vandaag de dag. Dat zal te maken hebben met uitbreiding van de straten rondom het kerkhof. Met name aan de noordzijde lijkt het perceel nu meer afgerond dan begin 19de eeuw. Het gebruik van het kerkhof in de voorgaande eeuwen zal niet groot zijn geweest. Vooral de kerk werd gebruikt om te begraven, getuige de vele grafzerken in de kerk. Wel lagen op het kerkhof voorheen 17de en 18de-eeuwse zerken, maar die zijn verdwenen. Veel zerken werden verkocht aan boeren voor het verharden van paden of als handige stoep bij de boerderij. Tal van resten van rode zandstenen sarcofagen herinneren aan hele oude begravingen in en rond de kerk. Her en der zijn resten van sarcofagen opgenomen in de bouw van de huidige kerk maar ze werden ook voor andere doeleinden gebruikt, zoals paden, dorpels of trappen.
In 1848, 1859, 1894 en 1905 lieten de kerkvoogden telkens nieuwe registers voor het kerkhof opstellen. De graven van eigenaren die zich niet melden, vervielen aan de kerk. Sommige eigenaren verkochten hun graven, zeker wanneer boerderijen van eigenaar veranderden. In 1889 werd een foto van de kerk gemaakt waarop ook een deel van het kerkhof zichtbaar is. Behalve enkele grafpalen zijn er dan nog nauwelijks grafmonumenten, althans staand. Er liggen ongetwijfeld een aantal zerken, maar die zijn niet zichtbaar door het hoge gras. In 1917 staan er al heel wat meer grafstenen op het kerkhof. Ergens tussendoor moeten de kerkvoogden het besluit hebben genomen de ruimte tussen de graven te vergroten. De gevolgen van die keuze zijn tot op de dag van vandaag zichtbaar. Er is voldoende ruimte voor de graven en grafmonumenten. Dat is iets wat niet op elk Fries kerkhof het geval is.
In 1951 werden veel grafmonumenten beschadigd toen de toren van de kerk tijdens restauratiewerkzaamheden plotseling instortte. Daarbij is het kleine lijkenhuisje dat aan de noordzijde van de toren stond verloren gegaan. De toren werd weer opgebouwd, maar het lijkenhuisje kwam niet terug. Wat er met de vernielde grafmonumenten is gebeurd, is niet bekend. In 1972 werd bij de aanleg van een riolering voor de ingang naar het kerkhof een sarcofaag gevonden. De sarcofaag lag op zijn kop en is waarschijnlijk daar later begraven.
Rijksmonument
De aanwijzing van de kerk met het kerkhof vond plaats in 1970. Ten aanzien van enige bijzonderheden over het kerkhof is niets vastgelegd. Gezien het gebruik van het kerkhof en de verwijdering van waardevolle grafmonumenten om ruimte te bieden voor nieuwe graven met moderne grafmonumenten, zal de waarde van het kerkhof vooral als situationeel gezien moeten worden.
Huidige situatie
Het kerkhof van Jorwert wordt nog steeds gebruikt. Er zijn drie trappen aanwezig, alle van baksteen. Twee brede met hekwerk en een smalle zonder hekwerk. Die laatste is in 2015 vernieuwd. Enkele treden in deze trap bestaan uit delen van oude zerken, waaronder een van een sarcofaag. Voorheen bestonden alle treden uit delen van oude zerken, maar dat is na 2015 niet meer het geval.
Langs de kerkmuur en langs het ommepad staan betonnen palen die het rijnummer aangeven. In de negentiende eeuw stonden deze nummers op de kerkmuur zelf, maar die zijn daar weggehaald. Behalve de paden naar de ingang van de kerk en de toren en rondom zijn er verder geen paden. Alle grafmonumenten liggen of staan in het gras. Een van de oudste zerken vermeldt de begraving uit 1843 van landbouwer Oene Sijberens Hogenbrug die op 34-jarige leeftijd overleed. Hij liet volgens de tekst op de grafsteen drie kinderen na. Er zijn ook nog tal van oude stèles te vinden, maar tussendoor staan ook moderne granieten grafmonumenten. Deze passen vanwege hun lagere en brede vorm eigenlijk minder goed in het beeld. Feitelijk zal het kerkhof binnen enkele decennia zijn vroeg 20ste-eeuwse karakteristiek verliezen. Het hardsteen van de zerken en stèles zal dan verdrongen zijn door moderne stenen. Een enkel modern grafmonument is passend in het beeld, maar de meeste helaas niet.
Deze pagina is tot stand gekomen in samenwerking met stichting Dodenakkers.
Bronnen en verwijzingen
- Alde Fryske Tsjerken Redbadtsjerke
- Monumenten in Nederland (1996-2006) Sabine Broekhoven, Saskia van Ginkel-Meester, Chris Kolman, Yme Kuiper, Ronald Stenvert. Monumenten in Nederland. Fryslân – Mantgum (gemeente Littenseradiel) (2000), p. 226
- Reliwiki
- Voorloopige lijst der Nederlandsche monumenten van geschiedenis en kunst (1908-1933) Voorloopige lijst der Nederlandsche monumenten van geschiedenis en kunst. Deel IX. De provincie Friesland - Leeuwarden. (1930)
- Wikimedia
- Wikipedia Sint-Radboudkerk (Jorwerd)
Zie ook
ArtikelenHoort bij deze thema's Begrippenkerktorens, zadeldaktorens, tufsteen, tongewelven, preekstoelen, orgels, zerken, luidklokken en kerkhoven
Specialist(en)Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.
Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.
Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 19 mrt 2026 om 04:03.