Godlinze - Hoofdweg 36 - Pancratiuskerk

(9469) monumentenregister Monumentnummer: 9469

Introductie

Eenbeukig romanogotisch kerkgebouw met zware twaalfde-eeuwse toren die in 1554 is verhoogd, blijkens gedenksteen. Het schip en de koorsluiting zijn overwelfd; op het koorgewelf bevindt zich schilderwerk en tegen de wand een gemetseld sacramentshuisje. In de kerk is een eenvoudige preekstoel uit 1794 met klankbord en doophek aanwezig. Orgel op balustrade, in 1704 door Arp Schnitger oorspronkelijk als tweeklaviers instrument gemaakt. In 1785 door A.A. Hinsz verbouwd tot orgel met een klavier. Overhuifde rijkgesneden herenbank en minder rijk versierde bank met gesneden kroonlijst en bollen op de hoek. Tegenover de preekstoel staan vier rijen banken. Het kerkgebouw is eigendom van de Stichting Oude Groninger Kerken.

Versterkingsopgave

De kennis op deze pagina is (deels) verzameld in het kader van de versterkingsopgave als gevolg van de aardbevingsproblematiek in de provincie Groningen. De Nationaal Coördinator Groningen (NCG) was de opdrachtgever voor deze versterkingsopgave in de periode 2016 t/m 2028.

Totaal omvat de versterkingsopgave ongeveer 360 rijksmonumenten. Deze rijksmonumenten zijn aan de hand van een norm constructief onderzocht op voldoende veiligheid voor de bewoners en gebruikers. De monumenten die constructief niet voldoen aan de norm zijn versterkt. Iedere versterkingsopgave is steeds zo veel mogelijk gecombineerd met een instandhouding-, verduurzamings- en/of herbestemmingsopgave.

De tijdlijn van de Pancratiuskerk

(Bron: bouwhistorische verkenning, Dijkoraad 2018)

Aanleg van de wierde (11e eeuw)

Bouw van toren en kerk in tufsteen (12e eeuw)

(1150) verlengd

Verandering met baksteen naar eenbeukige verlengde kerk (13e eeuw-15e eeuw)

(13e eeuw) uitbreidingen in baksteen; verlengd naar het westen, verhoogd, koepelgewelven
(14e eeuw) gewelfschilderingen baksteenimitatie (nu verborgen onder de 16e eeuw laag)
(1435) klokkenstoel met klok
(1450) koorafsluiting
(1554) afbraak, herbouw, verhoging toren, eiken torenkap met telmerken

De Pancratiuskerk na de reformatie (17e eeuw -19e eeuw)

(17e eeuw) interieuronderdelen: bank met baluster en gesneden lijsten; twee zerken; overhuifde gesneden herenbank; minder versierde bank met gesneden kroonlijst en bollen op de hoeken; vier rijen banken; gesneden lijst van voormalige banken onder tribune.
(18e eeuw) interieuronderdelen: 1794 preekstoel met klankbord en doophek; 1704 orgel Arp Schnitger; 1785 verbouw orgel Hinsz met klavier; houten offerblok; mechanisch torenuurwerk Addixks en zoon; memoriestenen, bakstenen, weinig natuursteen.
versteviging met trekbalken.

De Pancratiuskerk als monument (20e eeuw)

(1949-1951) toren o.l.v. Wittop Koning, Offinga en Kort: muurwerken en balkconstructie toren; betonnen ringbalk op onderste balklaag klokkenstoel; sloop westelijke topgevel; vernieuwing metselwerk toren; funderingsonderzoek; nieuwe kapconstructie; bovenste balklaag verstevigd met betonnen console en betonringbalk; betonnen balk onder westgevelfundering en noordgevel(1980) kap: sloop en aanbrengen noodkap; (1981) kerk: verwijderen pleister van gevels; steunberen in slechte staat; funderingsonderzoek; slechte staat schilderingen,; vernieuwing noodkap.
(1984) toren en kerk (2 miljoen): versterking fundering dakvoet door ringbalk; ontgraven fundering; steunberen verwijderd; gewelven opnieuw gemetseld; nieuwe kapconstructie; gewapend betonnen balken ter plaatse van bovenste metsellaag van noordgevel; onder het koor betonconstructie; injecteren mortel muurwerk: noordmuur, overgang traveeën, hoogte 5,5 en breedte 1,6. Muurgedeelten bij trekbalkankers en steunberen achter toren. Kernboringen als check

De Pancratiuskerk in Godlinze ligt centraal in het dorp, dat een typisch Noord-Gronings wierdedorp is. De kerk is gebouwd op een wierde (een kunstmatige heuvel) en wordt omringd door een smalle gracht. Dit geeft de kerk een opvallende ligging in het landschap. De kerk is een karakteristiek voorbeeld van romano-gotische bouwkunst en vormt het hart van het dorp. Door de ligging op de wierde steekt de kerk duidelijk boven het omliggende landschap uit, wat haar een markant herkenningspunt maakt in de regio. De directe omgeving bestaat uit het oude kerkhof, dat eveneens door de gracht wordt omgeven, en enkele historische dorpswoningen. Deze centrale en verhoogde ligging benadrukt de historische en sociale betekenis van de kerk voor het dorp Godlinze.

De monumentale (kern)waarde van de Pancratiuskerk

De waarde is gelegen in de historische gelaagdheid van de kerk met toren van de 12e eeuw tot op heden, de gewelven behorend tot de oudste fase van het rijksmonument, de afwerklagen van de gewelven uit de 13e (onzichtbaar) en de 16e eeuw (zichtbaar), de verhoging van de toren in de 16e eeuw, de inrichting van de kerkruimte met de interieuronderdelen uit de 17e en 18e eeuw, de restauraties met versterking uit de 20e eeuw.

Gewelf

Overwelfde ruimte geheel voorzien van koepelgewelven, drie vierkante traveeën met 5-zijdige koorsluiting. Gewelven geheel voorzien van schilderingen uit de bouwtijd, daterend uit de 13e en 16e eeuw. 14e -eeuwse schilderingen zijn onder de 16e -eeuwse laag, afgerond in 1571, aanwezig.

Kap

Constructie in de toren van drie gestapelde dekbalkjukken in eikenhout; twee op elkaar geplaatste jukken bestaande uit een dekbalk, jukstijlen en korbelen. Over de uiteinden van de jukbalken flieringen die met windschoren de gekoppeld zijn aan de zijkant van de jukstijlen. Op de onderste jukken zijn gehakte telmerken aanwezig I t/m III, aan de zuidelijke zijde kleiner dan aan de noordelijke zijde. De windschoren zijn geplaatst tussen de jukken en verbonden met de flieringen met toognagels. Op de zijkant van de windschoren zijn aan de zuidelijke zijde de merken C t/m CCCC aangetroffen en aan de noordelijke zijde I t/m IIII. De flieringen verankeren de topgevels van de zadeldaktoren. Over de deze constructie sporenparen met haanhouten en standvinken op een dubbele muurplaat.

Dak

Dakconstructie op het kerkgebouw (B) van moderne spanten (1981) en halfspanten in vurenhout. De spanten zijn opgebouwd uit twee benen gekoppeld met een haanhout en een dubbele trekplaat voorzien van korbelen. Over de spantconstructie een gordingenkap met multiplex beschot. In het dakvlak zijn extra windverbanden geplaatst. Vernieuwd in 1980.

Bronnen en verwijzingen

Bibliotheek en Collecties RCE Publicaties over dit rijksmonument
Kerkfotografie Nederland
Reliwiki
Wikimedia
Wikipedia

Zie ook

Artikelen

Rijksmonumenten

Hoort bij deze thema's

Begrippen

kerktorens, zadeldaktorens, koepelgewelven, schilderingen, zerken, orgels, preekstoelen, sacramentshuizen en doophekken

Specialist(en)

Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.

Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.

werkzaamheid	van	tot	nauwkeurigheid	toelichting
vervaardiging	1000	1100	globaal	11de eeuw: aanleg van de wierde
vervaardiging	1200	1600	globaal	13de-15de eeuw: verandering naar eenbeukige verlengde kerk
wijziging	1600	1800	globaal	17de-18de eeuw: verandering interieur
wijziging	1700	1800	globaal	18de eeuw: versteviging met trekbalken
wijziging	1900	2000	globaal	20ste eeuw: herstel en versteviging

Inhoud