Krewerd - Kerkpad 8 - Mariakerk

(9479) monumentenregister Monumentnummer: 9479

Introductie

Eenbeukig, drie traveeën diep kerkgebouw, dat een zuiver voorbeeld van de Groninger romanogotische bouwtrant. Boven een spitsboog-zone zijn de vensters van de eerste en derde travee geflankeerd door nissen met siermetselwerk. De westtoren dateert uit ongeveer 1400. Inwendig twee romano-gotische en in de westelijke travee een gotisch gewelf. Tussen tweede en derde travee enig in Nederland gespaard gemetseld romanogotische oksaal, waarop houten galerij met orgel uit 1531 waarin briefpanelen. Zeventiende-eeuwse preekstoel met gesneden kapstokbord en klankbord. Herenbank met gesneden bekroning en hoekvullingen. Overige banken met gesneden lijsten; zes zeventiende-eeuwse predikantszerken. Eigendom Stichting Oude Groninger Kerken.

Versterkingsopgave

De kennis op deze pagina is (deels) verzameld in het kader van de versterkingsopgave als gevolg van de aardbevingsproblematiek in de provincie Groningen. De Nationaal Coördinator Groningen (NCG) was de opdrachtgever voor deze versterkingsopgave in de periode 2016 t/m 2028.

Totaal omvat de versterkingsopgave ongeveer 360 rijksmonumenten. Deze rijksmonumenten zijn aan de hand van een norm constructief onderzocht op voldoende veiligheid voor de bewoners en gebruikers. De monumenten die constructief niet voldoen aan de norm zijn versterkt. Iedere versterkingsopgave is steeds zo veel mogelijk gecombineerd met een instandhouding-, verduurzamings- en/of herbestemmingsopgave.

De bouw- en gebruiksgeschiedenis van de Mariakerk

Aanleg van een ovale, lage wierde in 1280

Bouw van de bakstenen zaalkerk met meloenvormige koepelgewelven in de 13e eeuw

(1280) zaalkerk laat romaans/ romano gotisch, 3 traveeën, baksteen, lichte eenmaal versneden steunberen, lancetvormige vensters, klimmend drielicht, benedenzone reeks ondiepe boogvormige dichte nissen, rondboogfries, benedenzone gekoppelde spitsboogvormige nissen, meloengewelven op spitse gordel en muraalbogen

Periode van groei met gewelfschilderingen en een toren van de 14e tot de 16e eeuw)

Doksaal afscheiding koorruimte
(14e eeuw) Beschildering gewelven met baksteenpatronen
(15e eeuw) Bouw vrijstaande, lage toren: kruisribgewelf op kraagstenen beschilderd met ranken
(1531) orgel.

De gevolgen van de Reformatie voor het interieur

(1650) Preekstoel, (heren)banken
(1687) onderhoud orgel; Predikantszerken
(16e eeuw) vergroten vensters zuidzijde, schildering natuurstenen blokken; verhogen toren

Beklamping van de toren in de 18e eeuw en vernieuwing van de kapconstructie in de 19e eeuw

(1731) onderhoud orgel
(1782) Vernieuwing beklamping westelijke zijde toren en aansluitende gevels
(1782) deuropening
(1782) uurwerk toren, tentvormige spits
(19e eeuw) orgel, vernieuwing kapconstructie kerk
(1857) orgel revisie H.E. Freytag; vernieuwing kapconstructie; afbraak topgevel (oost); metalen bedekking torenspits

Herstel en versteviging van het monument in de 20e eeuw

(Bron: restauratiedagboeken RCE)

Nadat in 1920 een mechanisch torenuurwerk is aangebracht start in de jaren 1930 de correspondentie over de toestand van de kerk en de toren en de mogelijkheden voor een restauratie, tussen de kerkvoogdij en de monumentenzorg. In 1942 stelt architect Wittop-Koning een eerste begroting op waarin hij onder andere de volgende werkzaamheden aan de kerk nodig acht: een nieuwe kap, ring- en trekbalken van gewapend beton en herstel van de gewelven. De toren behoeft een nieuwe bekapping, evenals inwendige gewapende betonversterkingen en herstel van de funderingen. Wegens gebrek aan geld wordt de restauratie, die als dringend wordt omschreven, uitgesteld. In 1954 stelt architect Offringa een nieuwe begroting op, waarin ruwweg dezelfde werkzaamheden worden omschreven. Opnieuw laat de restauratie op zich wachten. In 1963 volgt een nieuwe begroting van Offringa.

Restauratie NH kerk en toren, 1967-1971

In 1967 staan kerk en toren op instorten en kunnen er niet langer diensten worden gehouden. Vooral herstel van de toren is zeer urgent: er is in maart een deel van het muurwerk naar beneden gestort. In zijn herziene begroting omschrijft Offringa dat jaar de volgende werkzaamheden: de funderingen van kerk en toren dienen te worden hersteld, de toren behoeft gewapende betonversterkingen, er moet een betonvloer in de kerk worden gestort, betonwerk aangebracht in de gewelven en ter ondersteuning van het dak moet er een betonconstructie van gewapend betonnen ringbalk en trekbalken in de kerk worden aangebracht. Tussen 1967 en 1971 werden de NH kerk en toren te Krewerd gerestaureerd onder leiding van architect Offringa. De werkzaamheden werden uitgevoerd door aannemer H. Bultema. In 1971 worden de werkzaamheden afgerond.

Het herstel van de toren

In oktober 1967 gaan de werkzaamheden van start, beginnend met de toren. Het restauratiedagboek geeft een gedetailleerd overzicht van de verrichtingen. Zo wordt er begin 1968 een gewapend betonnen ringbalk in de toren aangebracht om de zuidwestelijke hoek te versterken. In juni wordt de dakrand van de toren versterkt met een betonband en betonringbalk. Ook krijgt de toren een nieuwe bekapping.

Het herstel van de kerk

De dakrand van de kerk wordt voorzien van een betonnen randbalk. De eiken trekbalken aan de voet van de kap van de kerk zijn vergaan en worden in 1969 verwijderd en vervangen. Een deel van de gewelven waarvan de ribben zijn verzakt wordt hersteld. Ook wordt de fundering van de kerk onderzocht en het buitenmetselwerk deels uitgenomen en vernieuwd. In 1970 wordt de fundering van de kerk aan de buitenzijde afgedekt met een constructie van onder andere beton en er wordt een drainage aangelegd zodat het water van het dak de fundering niet kan aantasten.

Ontdekking en herstel van de schilderingen

Tijdens de restauratie worden waardevolle schilderingen onder de witte kalklaag teruggevonden die worden hersteld onder leiding van Jelle Otter. De overschrijding van het budget in 1969 wordt deels verklaard door deze onverwachte maar belangrijke herstelwerkzaamheden.

Herstel van het orgel

Herstel van het orgel volgt in 1973: herstel dispositie.

In 1983 wordt de kerk overgedragen aan de Stichting Oude Groninger Kerken.

De monumentale (kern)waarde van de Mariakerk

De waarde is gelegen in de historische gelaagdheid van de kerk met toren vanaf de 12e eeuw tot op heden. De koepelgewelven behorend tot de oudste fase van het rijksmonument samen met de afwerklagen. De kruisribgewelven zijn toegevoegd in de 15e eeuws met een figuratieve beschildering bestaande uit ranken.

Bronnen en verwijzingen

Beeldbank RCE Afbeeldingen van dit rijksmonument
Bibliotheek en Collecties RCE 9479 Publicaties over dit rijksmonument
Groninger Archieven Afbeeldingen van dit rijksmonument
Kerkfotografie Nederland
Ozinga, M.D. (1940). De monumenten van geschiedenis en kunst in Oost-Groningen. Den Haag: Rijksuitgeverij dienst van de Nederlandsche staatscourant. Publicatie
Reliwiki
Stenvert e.a. (1998). Monumenten in Nederland. Groningen. Zwolle: Waanders Uitgevers. Publicatie
Stichting Behoud van het Nederlandse Orgel (SBNO) Informatie over het orgel in dit rijksmonument
Stichting tot Behoud van het Torenuurwerk (SBT) Informatie over het torenuurwerk in deze kerk
Voorlopige lijst der Nederlandsche monumenten van geschiedenis en kunst. Deel XI. De provincie Groningen (1933). Den Haag: Algemeene Landsdrukkerij. Publicatie
Wiki muurschilderingen Informatie over de restauratie van de schilderingen
Wikimedia
Wikipedia

Zie ook

Artikelen

Rijksmonumenten

Hoort bij deze thema's

Begrippen

kerktorens, orgels, preekstoelen, herenbanken, oksalen en dooptuinen

Specialist(en)

Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.

Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.

werkzaamheid	van	tot	nauwkeurigheid	toelichting
vervaardiging	1280	1280	exact	wierde; bouw zaalkerk
uitbreiding	1300	1600	globaal
wijziging	1600	1800	globaal
restauratie	1967	1971	exact

Inhoud