Arnhem - Blauwe Golven

(532551) monumentenregister Monumentnummer: 532551

Introductie

Een kunstwerk annex parkeerplaats was indertijd een typologisch novum en is nog steeds de enige in zijn soort. Dit unieke omgevingskunstwerk kwam tot stand als integraal onderdeel van de infrastructurele vernieuwingen in Arnhem in de jaren zeventig. In 1977 werd de Roermondspleinbrug (sinds 1987 Nelson Mandelabrug) in gebruik genomen om de binnenstad en Arnhem-Noord te verbinden met het groeiende stadsdeel op de zuidelijke oever van de Nederrijn. De aanleg van de brug vergde ingrijpende aanpassingen van het Roermondsplein. Dit veranderde in een verkeersplein waar de brug aanlandde op de noordelijke oever, met tussen de op- en afritten versplinterde restruimtes.

Aanleiding voor de selectie

In het Programma Post 65 (1965 – 1990) zijn om te beginnen vijftien monumenten geselecteerd die in aanmerking komen voor rijksbescherming. De Blauwe Golven zijn één van deze vijftien. Dit monument past in de Verhaallijn Post 65 Welvaart, Groei en Vrijheid.

Arnhem en de Blauwe Golven

Tot in de jaren zestig bevond zich op deze plek de Arnhemse haven, die via de Rijn in verbinding stond met de stad. Begin jaren zeventig werd de haven gedempt om ruimte te maken voor de aanleg van het Roermondsplein en de nieuwe verkeersbrug naar Arnhem-Zuid. Deze brug vormde een cruciale schakel in de ontsluiting van het stadscentrum naar de grootschalige uitbreidingswijken in Zuid, zoals Vredenburg en Kronenburg, die in deze periode werden gerealiseerd. Arnhem stond in de jaren zeventig in het teken van modernisering en stadsuitbreiding, waarbij infrastructuur en verkeer een steeds belangrijkere rol kregen. In 1974 kreeg kunstenaar Peter Struycken van de gemeente Arnhem de opdracht om het driehoekige gebied onder de op- en afritten van de Roermondspleinbrug ‘beeldend’ vorm te geven. Deze opdracht maakte deel uit van een omvangrijker project; Struycken ontwierp ook de kademuur ter plekke tot aan de Oude Rijnbrug (sinds 1978 John Frostbrug) en het aangrenzende parkje naast het Provinciehuis.

De kunstenaar en het ontwerp

Dat Peter Struycken deze opdrachten kreeg was niet toevallig. Struycken was in 1964 aangesteld als docent aan de naburige Academie voor Beeldende Kunsten en had samen met Berend Hendriks de studierichting ‘Monumentale Vormgeving’ gereorganiseerd in de richting van de omgevingsvormgeving. Doel was om met behulp van beeldmiddelen als vorm, kleur, materiaal en maatvoering de leefbaarheid en belevingswaarde van de stedelijke ruimte te optimaliseren. Hiermee stond Struycken aan de wieg van de stroming die de ‘Arnhemse School’ zou gaan heten. Voor het maaiveld onder de betonnen viaducten van het Roermondsplein ontwierp Struycken een golvend klinkertapijt met diagonale blauwe en witte banen ter grootte van vier voetbalvelden. Dit zorgde voor visuele samenhang in het gebied en continuïteit tussen de rivier en de verkeerskade. Op dit ritmische golvenpatroon mocht vrij worden geparkeerd. Dit tot dan toe grootste kunstwerk in de openbare ruimte in Nederland was bedoeld als poëtische tegenhanger van de snelweg met zijn op- en afritten, en herinnerde met zijn blauwe golven aan de Oude Haven die eerder op deze plek de stad met het water had verbonden; met beeldende middelen werd de band hersteld. Tuin- en landschapsarchitect Bob van Vliet ontwierp groene randen langs het golvenveld en een grote ronde fontein in de vorm van een halve bol. Deze fontein vormde een schakel tussen het artificiële beeld van water op het plein en het natuurlijke water in de rivier.

Het oeuvre van de kunstenaar

Peter Struycken was eind jaren zestig een van de eerste kunstenaars die gebruik ging maken van de computer voor het creëren van zijn kunstwerken. Gedurende zijn carrière blijft hij gebruik maken van wiskundige structuren en zich vernieuwende digitale technologieën. Hij maakt schilderijen, tekeningen, digitale kunst, lichtinstallaties en (grootschalige) ontwerpen voor de openbare ruimte. Naast abstracte structuren en patronen spelen kleur en licht een belangrijke rol in zijn werk. Hoewel zijn oeuvre vaak wordt gekarakteriseerd als zuiver abstract, zijn er ook werken waarin persoonlijke expressie en subjectieve ervaring een meer prominente rol spelen. Een voorbeeld hiervan is zijn serie schilderijen en tekeningen uit de jaren '70 en '80, waarin hij experimenteerde met kleurverhoudingen en composities die minder abstract waren dan zijn eerdere geometrische werken. In deze periode begon Struycken meer te spelen met kleurcontrasten en organische vormen, wat resulteerde in werken die een meer persoonlijke en emotionele lading hebben. Hoewel Struycken zijn vroege geometrisch-abstracte werken vaak als meer representatief voor zijn oeuvre beschouwt, tonen deze latere werken een evolutie in zijn benadering van kunst, waarin persoonlijke expressie en zintuiglijke ervaring een grotere rol spelen. Deze ontwikkeling illustreert zijn voortdurende zoektocht naar manieren om abstractie te combineren met de subjectieve beleving van de beschouwer.

In Blauwe Golven is de persoonlijke expressie, zoals in de meeste opdrachten, van ondergeschikt belang. Het werk moest zorgen voor een herkenbare visuele samenhang van het terrein onder de Roermondspleinbrug. Struycken beschouwt Blauwe Golven als een van zijn meest geslaagde werken in de openbare ruimte.

Gebruik en invulling

Bij de oplevering van Blauwe Golven in 1977 was het enthousiasme groot. Het werk werd al snel een van de bekendste voorbeelden van de omgevingskunst die in de jaren '70 en '80 in Nederland in zwang was geraakt en inspireerde veel kunstenaars en kunststudenten. Een jaar na de oplevering mocht echter om veiligheidsredenen niet meer op het kunstwerk worden geparkeerd. Veel Arnhemmers trokken zich daar aanvankelijk weinig van aan en bleven het terrein als parkeerplaats gebruiken. Pas na het plaatsen van stalen buizen en het uitschrijven van boetes kwam daar een einde aan. In de decennia die volgden, in de jaren tachtig en negentig, kreeg Blauwe Golven juist een prominente plek in het stedelijk leven: het veld fungeerde als ontmoetingsplek en werd gebruikt voor uiteenlopende evenementen. Dat het kunstwerk in die periode breed gewaardeerd werd, blijkt ook uit verschillende door bewoners georganiseerde schoonmaakdagen om aanslag van de stenen te verwijderen. Tegelijkertijd nam de verkeersdruk rondom het terrein steeds verder toe, waardoor Blauwe Golven geïsoleerd kwam te liggen. Pas in 2010, toen de parkeernood te hoog was, werd het veld voor een deel weer opengesteld als parkeerplaats. Intussen waren de blauw-witte klinkers dof grijs geworden en was het geheel door langdurig gebrek aan onderhoud verrommeld en vervuild. Naast de oranje strepen, stond de fontein droog en was ook de oostelijke kadewand sterk vervuild.

De eerste serieuze plannen om het kunstwerk te slopen dateren uit 2017. De gemeente Arnhem stelde toen voor om het kunstwerk te vervangen door een groene corridor, een parkachtige inrichting die de binnenstad zou verbinden met het Museum Arnhem en ArtEZ.

Behoud en restauratie

Anders dan algemeen wordt aangenomen, begon de herwaardering van Blauwe Golven met het burgerinitiatief van Peter Nijenhuis (1957–2020), historicus en publicist, die de Werkgroep Behoud Blauwe Golven oprichtte. Hij zette zich actief in voor het behoud van het kunstwerk, trommelde erfgoedorganisaties op en zette de discussie breed op de agenda. Nadat Erfgoedvereniging Heemschut, enkele politieke partijen en de werkgroep zich jarenlang hadden ingezet voor het behoud en goed onderhoud van het kunstwerk, en studenten van de kunstacademie ArtEZ de discussie tot onderwerp van een onthullende documentaire hadden gemaakt, besloot de gemeenteraad in 2019 Blauwe Golven in ere te herstellen. De restauratie werd geraamd op €9,6 miljoen, maar door gestegen bouwkosten en aanvullende werkzaamheden, zoals de aanleg van een snelfietsroute en vergroening van de omgeving, stegen de uiteindelijke kosten naar €11,37 miljoen.

In 2020 werd Veenenbos & Bosch, een gerenommeerd Arnhems landschapsbureau, benaderd voor de herinrichting van het kunstwerk Blauwe Golven in Arnhem. Samen met kunstenaar Peter Struycken ontwikkelden zij een ontwerp dat de integriteit van het kunstwerk respecteerde en tegelijkertijd voldeed aan de praktische eisen van de gemeente, zoals parkeren en waterhuishouding. Daarnaast kwamen er nieuwe parkeervelden, een urban skate- en BMX-park en een groene wandelpromenade langs de Rijn. Inmiddels liggen er nieuwe witte en blauwe klinkers, is de fontein hersteld en kan men weer op het kunstwerk lopen, fietsen, skaten – én parkeren. Om dat laatste ordelijker te laten verlopen is de breedte van de blauwe en de witte banen aangepast.

In feite is het kunstwerk volledig opnieuw uitgevoerd en bestaat het uit nieuwe materialen. Hoewel bij monumenten de authenticiteit van het materiaal doorgaans hoog wordt gewaardeerd, stelt Peter Struycken dat dit in het geval van Blauwe Golven niet relevant is. De vernieuwing en aanpassingen hebben het oorspronkelijke concept niet verschraald; het ontwerp blijft volledig intact en is gemaakt om dergelijke ingrepen te kunnen dragen.

Waardering en betekenis

Blauwe Golven is een van de belangrijkste en grootste omgevingskunstwerken die in de jaren zeventig in Nederland zijn gerealiseerd, als geslaagd voorbeeld van een nieuwe benadering van kunst in de openbare ruimte die was gericht op het verbeteren van de leefbaarheid van de openbare stedelijke omgeving.
Het werk is van belang als afspiegeling van het geloof in een maakbare samenleving en de maatschappelijke relevantie van kunst in deze periode.
Het werk is van belang als creatie van Peter Struycken, nationaal en internationaal gewaardeerd kunstenaar, pionier op het gebied van de computerkunst en een van de meest prominente representanten van de zogenoemde Arnhemse School.
Het werk heeft ensemblewaarde als onderdeel van een door Struycken ontworpen groter geheel, waartoe ook de kadewand tussen de John Frostbrug en het Roermondsplein en het parkje bij het Provinciehuis horen.
Het werk heeft zeldzaamheidswaarde als representatief en kenmerkend voorbeeld van de omgevingskunst en een van de weinige nog resterende grootschalige omgevingskunstwerken van Struycken uit deze periode.

Bronnen

J. Jobse, Blauwe Golven. Een kunst- en cultuurhistorische waardebepaling van het omgevingskunstwerk van Peter Struycken op het Roermondsplein in Arnhem (1974-1977), mei 2017.
S. Vermaat, Is dit kunst of mag het weg?, RCE 2019
Tussen Blauwe Golven en Groene Corridor, documentaire Hans van Houwelingen 2021.
Alle beelden van dit monument in de Beeldbank

Interview met Ronald van Dijk (projectmanager gemeente Arnhem), 15 april 2025.
Interview met Bob Roelofs (Wethouder gemeente Arnhem), 22 mei 2025.
Interview Peter Struycken, 9 juli 2025.

Besluit

Over dit monument is een besluit gepubliceerd:

Arnhem - Besluit 1768277 (8 april 2026)

Zie ook

Monumenten

Utrecht - De Musketon
Terneuzen - Stadhuis
Mildam - Ecokathedraal
Monumenten/Post 65 - 4 (pagina bestaat niet)
Apeldoorn - Centraal Beheer
Terneuzen - Stadhuis
Delfzijl - Eemsmondgebouw
Almelo - Yunus Emre Moskee

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Begrippen

Post 65

Specialist(en)

Nick van den Berg

Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.

Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.